Hvað er snus?

Magnús Jóhannsson læknir

Spurning: Hvað er „snus“?

Svar: Tóbak inniheldur nikotín sem er eitt allra öflugasta fíkniefni sem þekkist. Fíkn í nikotín myndast mjög fljótt við notkun, verður sterk á stuttum tíma og erfitt er að venja nikotínfíkla af fíkninni.

Reykingar og notkun neftóbaks og munntóbaks eru verulegt og vaxandi heilbrigðisvandamál sem kostar samfélagið, um allan heim, stöðugt meiri fjármuni vegna veikinda og ótímabærs dauða neytendanna. Það er af þessum ástæðum sem heilbrigðisyfirvöld reyna að takmarka tóbaksnotkun þó hvergi í heiminum hafi verið stigið það skref að banna hana.

Vegna þess hve erfitt er að hætta tóbaksnotkun er forvarnastarf mikilvægt og sérstaklega það sem beinist að börnum og unglingum. Á síðustu áratugum hefur notkun á reyklausu tóbaki (neftóbaki og munntóbaki) farið minnkandi hér á landi þó svo að það hafi gengið í nokkrum bylgjum. Upp úr 1980 fór að bera á fínkornóttu nef- og munntóbaki í Evrópu sem reynt var að markaðssetja meðal barna og unglinga.

Vegna þess að tóbakið er fínkornótt berst nikotínið hratt út í blóðið í miklu magni og efnið er því mjög ávanabindandi. Þetta tóbak hefur verið kallað snus (skandinaviska) eða snuff (enska), það inniheldur allt að 4 sinnum meira nikotín en reyktóbak og er því mjög hættulegt.

Sums staðar var notkunin orðin veruleg meðal grunnskólanema og var því mikilvægt að berjast gegn þessari þróun. Vitað er að notkun munntóbaks meðal ungmenna leiðir oft til reykinga síðar. Ástæður þessa faraldurs voru ýmsar, þetta er reyklaust efni og þess vegna hægt að neyta þess víða, auglýsingar framleiðenda beindust að ungu fólki í Evrópu (tóbaksauglýsingar hafa lengi verið bannaðar hér á landi), frægir íþróttamenn voru notaðir sem fyrirmynd og breiddur var út sá misskilningur að reyklaust tóbak sé hættulaust eða a.m.k. hættuminna en sígarettur.

Staðreyndin er hins vegar sú að reyklaust tóbak er álíka hættulegt og sígarettur. Gamaldags neftóbak höfðar ekki til ungmenna en munntóbak gerir það ef áðurnefndri sölumennsku er beitt. Ný könnun hefur leitt í ljós að 8% framhaldsskólanema á Íslandi á aldrinum 18-19 ára hafa neytt munntóbaks oftar en 20 sinnum og er það áhyggjuefni.

Afleiðingar munntóbaksnotkunar eru að tennur gulna og skemmast, tannhold bólgnar og gómar rýrna en við það verður tannlos og andfýla. Bragð og lyktarskyn minnka, slímhúð í munni þykknar og þar getur myndast krabbamein. Svipað gerist í nefi og nefkoki þeirra sem taka í nefið.

Til að berjast gegn þessu var sett reglugerð hjá Evrópusambandinu árið 1992 sem takmarkaði sölu munntóbaks og á Íslandi var sett árið 1997 reglugerð um bann við sölu á munntóbaki og fínkornóttu neftóbaki. Samkvæmt þessari reglugerð er eina reyklausa tóbakið, sem heimilt er að selja hér á landi, gamaldags, grófkornótt neftóbak og skrotóbak sem er tuggið í bitum eða laufum. Allt fínkornótt tóbak er bannað og einnig munntóbak í grisjum. Samkvæmt tölum frá ÁTVR seldust 11 kg á árinu 1999 og einungis 6 kg á árinu 2000 en grunsemdir eru um töluvert smygl. Það er ánægjuleg þróun að sala á öllu tóbaki fer minnkandi en við verðum að halda vöku okkar vegna þess að tóbaksframleiðendur leita sífellt nýrra leiða til að koma vöru sinni á markað. Oft eru þessi ráð óvönduð og óheiðarleg og oftar en ekki beinast þau að ungu fólki.