Holdris byggist á heilbrigðum slagæðum

Þegar tóbaksvarnir ber á góma er oft rætt um getuleysi karlmanna sem langtímaafleiðingu tóbaksreykinga. Því miður virðast yngri karlmenn ekki taka þeim varnaðarorðum af mikilli alvöru. Þrátt fyrir auknar forvarnir sýna tölur að reykingar ungra karlmanna hafa aukist á síðustu árum. Guðmundur Vikar Einarsson hefur stundað þvagfæraskurðlækningar síðastliðin 20 ár og starfar nú sem þvagfæraskurðlæknir á Landspítala Háskólasjúkrahúsi og er dósent við Háskóla Íslands. Við leituðum til hans eftir nánari upplýsingum um getleysi af völdum reykinga.

- Hvers vegna er talið að reykingar valdi getuleysi?

Rannsóknir hafa sýnt að reykingar valda ristruflunum hjá karlmönnum. Getuleysi af völdum reykinga hlýst af sömu áhættuþáttum og valda kransæða- og slagæðasjúkdómum. Risið byggist á heilbrigðum slagæðum. Rannsóknir sýna að svokallaðar endóþel-frumur hætta starfsemi sinni undir álagi tóbaksreykinga en frumurnar eru boðefnaberar sem hjálpa sléttum vöðvum æðanna að slaka á og gera það að verkum að æðarnar víkka. Góð virkni í endóþel- frumum getur víkkað æðar um allt að helming. Þegar boðin hætta að berast myndast æðaþrengsli víða um líkamann, þar á meðal í limnum. Hættan á því að fá æðasjúkdóma og verða getulaus er sú sama Nú eru flestar rannsóknir sammála um að reykingar valdi æðasjúkdómum. Eru bein tengsl milli almennra æðasjúkdóma og getuleysis? Í dag segja menn vera nákvæmlega sömu áhættuþætti hjá æðasjúklingum og þeim sem eru með ristruflanir. Hættan á því að fá æðasjúkdóma og verða getulaus er sú sama.

- Ristruflanir eru ansi algengar hjá karlmönnum eftir fertugt. Hvenær geta menn átt von á því að finna fyrir minnkandi getu af völdum reykinga?

Sýnt hefur verið fram á að langvarandi reykingar valda æðasjúkdómum í limnum. Menn eru jafnvel farnir að finna fyrir þessu milli fertugs og fimmtugs, búnir að reykja í tuttugu ár og geta ekki haft almennilegar samfarir. Ristruflanir eru ansi algengar hjá karlmönnum eftir fertugt. Rannsóknir sýna að 40-50% karlmanna á aldrinum fimmtíu til sjötíu ára eiga í einhverjum erfiðleikum með risið. Tekið skal fram að erfiðleikarnir eru mismiklir og ekki allir af völdum reykinga. Hér koma margir áhættuþættir saman. Þegar menn reykja þurfa þeir t.d. oft að fá blóðþrýstingslyf og saman valda þessir þættir ristruflunum. Í framhaldi geta menn orðið þunglyndir og það veldur jafnvel enn meiri truflunum. Hættan á getuleysi eykst enn þegar sykursýki bætist ofan á. En eins og þú veist er fólk langt frá því að vera hætt að stunda kynlíf upp úr fertugu Þegar við ræðum um áunna sykursýki og tóbaksreykingar eru komnir saman tveir neyslutengdir áhættuþættir sem auðveldlega er hægt að koma í veg fyrir.

- Hvernig er hægt að koma þessum upplýsingum betur á framfæri við ungt fólk í dag?

Því miður virðast hætturnar vera of fjarlægar í hugum þess unga fólks sem reykir. Það hugsar ekki tuttugu ár fram í tímann. En eins og þú veist er fólk langt frá því að vera hætt að stunda kynlíf upp úr fertugu og því er mjög mikilvægt að koma þessari umræðu upp á yfirborðið. Ristruflanir eru ekki ræddar í kaffitímum á vinnustöðum. Við þetta unga fólk vil ég segja að reykingamenn eiga mikla hættu á því að upplifa ristruflanir eða verða getulausir á bilinu fjörtíu til fimmtíu ára. Bandarískar tölur sýna töluverða fylgni á milli reykinga og getuleysis. Ekki ýta þessum upplýsingum til hliðar. Getuleysi er mjög alvarlegt mál.

- Hver eru fyrstu merki þess að menn séu að verða getulausir?

Menn halda ekki risi eða það fellur fljótt. Hins vegar eru það ekki örugg merki um getuleysi og ég vil alls ekki valda uppnámi meðal manna milli fertugs og fimmtugs. Nauðsynlegt er að fylgjast vel með þessum vegvísum en ekki má gleyma að getuleysi er þar að auki sálfræðilegur sjúkdómur og of miklar áhyggjur geta hreinlega verið orsökin.

- Hvað er hægt að gera?

Fyrsta skref er að sjálfsögðu að hætta að reykja. Það getur hjálpað strax því að æðarnar eru ekki endilega orðnar kalkaðar á fyrstu stigum sjúkdómsins. Þannig geta menn hægt á framþróuninni með því að láta tóbakið eiga sig. Næsta skref er lyfjagjöf. Viagra og sambærileg lyf hjálpa til með því að auka blóðflæði um liminn. Tekið skal fram að viagra var þróað við blóðþrýstingsrannsóknir. Heilbrigt ris snýst um heilbriðgar æðar. Ef viagra dugir ekki þurfa menn að læra að sprauta lyfjum beint í liminn til að fá ris. Pumpan er sett í punginn Ekki er hægt að hugsa sé marga menn sem eru tilbúnir að sprauta sig í liminn í hvert skipti sem þeir vilja stunda kynlíf. Hvað gerist ef lyfjagjöfin dugar ekki? Ég vil taka það fram að mörgum þeim karlmönnum sem þurfa að sprauta sig gengur vel en hins vegar kýs enginn af fyrra bragði að þurfa að sprauta sig fyrir hverjar samfarir. Ef lyfjagjöfin heppnast ekki er hægt að fara í einfalda klukkutíma skurðaðgerð þar sem sílikonpumpa er sett inn í liminn. Sílikonstautnum er komið fyrir inn í limnum og pumpan er sett í punginn þannig að menn verða að pumpa sig upp í hvert skipti sem þeir vilja stunda kynlíf. Hægt er að lofa stífum lim eftir slíka aðgerð en ekki er hægt að lofa sáðláti eða fullnægingu. 

- Er ekki hægt að laga æðarnar með skurðaðgerð? 

Því miður er það ekki hægt. Í alvarlegum getuleysistilfellum eru æðarnar yfirleitt ónýtar.


Samtal okkar við Gunnar Vikar Einarsson hefur staðfest þann málflutning sem forvarnaraðilar hafa haldið fram í áraraðir. Bein tengsl eru á milli reykninga og getuleysis. Málið snýst fyrst og fremst um heilbrigðar æðar. Getuleysi karlmanna er falið leyndarmál en fjölgun skurðaðgerða og lyfjagjöf á ekki endilega rætur sínar að rekja til fjölgunar tilfella, heldur þess að menn eru reiðubúnir að leita sér aðstoðar. Vart er hægt að trúa því að ungir karlmenn sjái fram á bjarta framtíð með aukinni lyfjagjöf eða pumpu í pungnum. Besta leiðin til að koma í veg fyrir getuleysi af völdum neyslutengdra afurða er að hætta að reykja og minnka sykurneysluna. Þegar menn eru hættir að reykja geta þeir hafist handa við að byggja upp sjálfstraustið því að það er nauðsynlegt, bæði til að byrja ekki aftur að reykja og viðhalda heilbrigðu tilfinningalífi til að koma í veg fyrir getuleysi af sálfræðilegum ástæðum. Skilaboðin eru skýr. Tóbaksreykingar valda getuleysi! 

Viðtal við Guðmund Vikar sem birtist í aukablaði Morgunblaðsins á reyklausa daginn 31. maí 2003


Guðjón Bergmann