Almennt um vímuefni
ÁFENGI, þ.e.a.s vínandi, var lengi vel eina efnið, sem notað var hér á landi til þess að framkalla vímu hjá neytendum. Önnur efni komu smám saman til sögunnar, fyrst og fremst lyf, svo sem t.d. AMPHETAMlN, sem er örvandi efni, og MEBUMAL, sem er róandi og slævandi efni, en tilheyrir söltum barbitursýrunnar. Fyrir kom að fregnir bárust af því að unglingar væru að fikta við að anda að sér gufum af BLETTAVATNI til þess að komast í vímu, en það var sjaldan. Misnotkun lyfja svo sem OPIUMS, MORFlNS eða COCAINS þekktist hjá einstaka manni í heilbrigðisstéttum, en var sömuleiðis mjög sjaldgæf. Notkun CANNABIS var óþekkt hérlendis þar til eftir síðari heimstyrjöldina að eitthvað heyrðist minnst á marihuanareykingar í sambandi við Keflavíkur-flugvöllinn. Verulegur vöxtur hljóp svo í cannabisneyslu eftir 1960 og þá í mynd hashis-reykinga, er síðan virðast hafa færst stöðugt í aukana.
Eftir miðbik þessarar aldar, þ.e.a.s. frá 1950, hafa komið til sögunnar ýmis GEÐLYF, sem misnotuð hafa verið sem vímuefni, þar á meðal Meprobamat og ýmis benzodiazepinafleiði svo sem Diazepam.
Frá því að batnandi samgöngur og nútímatækni við fjölmiðlun rufu einangrun landsins hafa tískustraumar frá grannlöndunum í austri og vestri átt greiða leið til íbúa Íslands, ekki síst hinna yngri. Það sást greinilega t.d. þegar holskefla vímuefnamisnotkunar hvolfdist yfir Evrópulöndin, þar á meðal Norðurlönd, á sjötta áratug þessarar aldar og barst hingað tæpum áratug seinna. Síðan hefur hún stöðugt risið hærra og hærra án þess að ná að brotna.
Þau VÍMUEFNI, sem nú er völ á hérlendis, eru fjölmörg. Þeim má skipta upp í flokka eftir þeim áhrifum, sem neysla þeirra í hæfilegum skömmtum hefur á líkamsstarfsemi neytandans. Þar má nefna: efni sem stilla kvalir; efni sem breyta skynjun; efni sem örva miðtaugakerfið; efni sem slæva miðtaugakerfið, og ýmis fleiri efni.
SKYNVILLUEFNI komu fram um svipað leyti. Eftir að austurrískur efnafræðingur bjó til lysergið sýru dietylamid (LSD) og rak sig á áhrif þessa efnis urðu um það mikil skrif er leiddu til þess að neysla þess og misnotkun sem vímuefnis komst í tísku. Þá var einnig farið að nota í sama tilgangi gamalkunn efni, er höfðu svipuð áhrif, svo sem t.d. Meskalin.
Það liggur strax í augum uppi, að áhrif þessara efna hljóta að vera margvísleg og stundum andstæð. Efnin eiga það þó sameiginlegt, að ÞAU GETA ÖLL FRAMKALLAÐ VÍMU HJÁ NEYTANDANUM. Hluti þessarar vímu er "eufori", þ.e. gervivellíðan, gerviánægja og gervibjartsýni. Það er því freistandi að draga þá ályktun, að "eufori" sé samnefnari fyrir það, sem flestir neytendur og misnotendur eru að sækjast eftir þegar þeir neyta vímuefna.
Fyrir þá, sem mest og oftast líður illa og þola vanlíðan eða þjáningar verst, verður gervivellíðan eftirsóknarverðust. Og rétt er að hafa í huga að það er margt, sem vanlíðan og þjáningum getur valdið, og margvíslegar aðstæður, er geta gert þær illþolandi.
Vímuefnin eru mjög MlSJAFNLEGA EITRUÐ. Tiltölulega lítið magn þarf af sumum vímuefnanna til þess að valda mjög alvarlegum truflunum á lífsnauðsynlegri starfsemi mannslíkamans svo sem blóðrás og öndun. Til dæmis má bera saman vínanda og morfín. Neysla vínanda í sólarhrings-skömmtum, sem mælast í tugum eða hundruðum gramma þolist, jafnvel hjá þeim, sem eru neyslunni óvanir, en neysla aðeins örfárra milligramma af morfíni þolist hjá óvönum neytanda.
HEIMILD:
Jóhannes Bergsveinsson, yfirlæknir.
Meðferð ofneytenda og misnotenda áfengis og annarra vímuefna (handrit).
Reykjavík.1997.
