Heilsa og lífskjör skólanema 2006

25.4.2006

Í febrúar og mars 2006 var rannsóknin Heilsa og lífskjör skólanema lögð fyrir í fyrsta sinn á Íslandi. Um er að ræða íslenskan hluta alþjóðlegrar rannsóknar sem unnin er að tilstuðlan Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO) og nefnist Health Behaviour in School-aged Children (HBSC). Þetta er eitt viðamesta verkefni samtímans á sviði heilsu og heilsutengdrar hegðunar ungs fólks. Verkefnið hófst árið 1983 með þátttöku fimm landa og hefur verið endurtekið með fjögurra ára millibili síðan og fer þeim löndum er taka þátt í rannsókninni stöðugt fjölgandi. Um 40 lönd taka þátt í þeirri fyrirlögn sem fram fer um þessar mundir. Íslensku rannsókninni er stýrt frá Háskólanum á Akureyri með tilstyrk Lýðheilsustöðvar.

Fyrstu niðurstöður

Meðal þess sem fyrstu niðurstöðurnar sýna er að með hækkandi aldri minnkar neysla ávaxta og neysla sælgætis eykst (mynd 4). Þegar yngstu nemendurnir eru spurðir álits á eigin holdafari þá er jafnræði á milli kynjanna en með hækkandi aldri eru fleiri sem finnst eitthvað þurfi þarna að bæta og fleiri stelpum en strákum finnst ástæða til að léttast (mynd 5). Þegar nemendurnir eru spurðir um daglega hreyfingu þá kemur í ljós að strákarnir í þessum aldurshópi hreyfa sig meira en stelpurnar og jafnframt að eftir því sem nemendurnir eldast því minna hreyfa þeir sig (mynd 6). En miðað við hversu margir nemendur verja mörgum klukkustundum á dag framan við einhvers konar skjái þá koma þessar niðurstöður varla á óvart (mynd 9).

Power point kynning dagsins.

Ýtarlegri kynning

Stefán Hrafn Jónsson	Þóroddur Bjarnason

Nánari upplýsingar veita Þóroddur Bjarnason, í síma 661 6099 og Stefán Hrafn Jónsson, í síma 840 0915.

Fjölskylduhagir nemenda

Mynd 1

Nemendur voru spurðir um fjölskylduhagi sína, eins og samsetningu fjölskyldunnar og hvort þeir búi hjá báðum foreldrum eða eigi annað heimili þar sem þeir dvelja reglulega. Myndin sýnir fjölda þeirra nemenda sem býr hjá öðru foreldri sínu eftir bekkjum. Sjá má að 15 - 16% nemenda í 6.-10. bekk býr hjá einstæðu foreldri. Skipting er mjög svipuð á milli árganga og þess má geta að 12% býr með foreldri og stjúpforeldri en 72% með báðum foreldrum sínum. Á undanförnum árum hefur færst í vöxt að foreldrar hafi sameiginlegt forræði eftir skilnað. Á mynd 1 má sjá hversu margir nemenda eiga sér annað heimili eða um 12% nemenda í 6. og 8. bekk og um 9% nemenda í 10. bekk. Nemendur 10. bekk eru heldur ólíklegri en þeir sem yngri eru til að dvelja reglulega á öðru heimili.

Tannhirða   

Mynd 2

Spurt var um tannhirðu og heimsóknir til tannlækna. Fram kemur að rétt rúmlega helmingur stráka burstar tennur sínar oftar en einu sinni á dag. Stelpur eru að jafnaði samviskusamari við tannhirðu þar sem 70-75% þeirra burstar tennur sínar oftar en einu sinni á dag.

Mynd 3

Þegar spurt var um tíðni heimsókna til tannlækna þá kemur í ljós að um 9% nemenda í 10. bekk segjast fara til tannlæknis annað hvert ár eða sjaldnar. Hins vegar sést að þeir nemendur sem meta fjárhagsstöðu fjölskyldu sinnar slæma eða mjög slæma fara sjaldnar til tannlæknis en þeir sem meta fjárhagstöðu fjölskyldunnar góða eða mjög góða.

Matarvenjur og hollusta      

Mynd 4

Spurt var um hollustu og matarvenjur nemenda og í ljós kemur að nemendur í 10. bekk neyta ávaxta í mun minna mæli en þau sem yngri eru og svo virðist sem sælgætið komi að einhverju leyti í staðinn fyrir ávextina þegar þau eldast. Neysla ávaxta 5 sinnum í viku eða oftar fer úr því að vera 65% hjá nemendum í 6.bekk niður í 39% hjá nemendum í 10. bekk. Sjá má andstæða þróun þegar spurt er um neyslu á sælgæti þar sem 7% nemenda í 6. bekk borðar sælgæti oftar en 5 sinnum í viku en það gerir 21% nemenda í 10. bekk.

Líkamsmynd nemenda      

Mynd 5

Nemendur voru spurðir hvort þeir teldu þyngd sína í lagi eða hvort þeir þyrftu að léttast eða þyngjast. Á mynd 5 sést að mikill fjöldi nemenda telur sig þurfa að léttast, eða yfir helmingur stúlkna í 10. bekk og rétt tæplega þriðjungur nemenda í 6. bekk. Nokkur munur er á svörum kynjanna þar sem sjá má að mun fleiri stelpur sem telja sig of þungar en strákar.  Á móti eru fleiri strákar sem finnst þeir þyrftu að þyngjast. Um 61% nemenda í 6. bekk voru ánægðir með þyngd sína og um 53% nemenda í 8. bekk og 46% nemenda í 10. bekk.

Dagleg hreyfing      

Mynd 6

Samhliða versnandi matarræði minnkar hreyfing nemenda í grunnskóla eftir því sem þau eldast. Um 22% stelpna í 6. bekk hreyfir sig daglega utan skólatíma svo þær svitni eða mæðist en aðeins ein af hverjum tíu í 10. bekk. Samsvarandi hlutfall stráka er um það bil 30% í 6. bekk og 19% í 10. bekk. 

Líðan í skóla      

Mynd 7

Miklum meirihluta nemenda líður yfirleitt vel í skólanum. Í yngri bekkjunum virðist stelpum líða að jafnaði betur en strákum. Þessi munur er hins vegar horfinn í 10. bekk þar sem 77-78%  stráka og stelpna líður vel eða mjög vel í skólanum.

Vinir      

Mynd 8

Þessi mynd sýnir hlutfall þeirra nemenda í grunnskólum landsins vorið 2006 sem eiga enga vini. Eins og sjá má virðast fáir nemendur í íslenskum grunnskólum vera algerlega félagslega einangraðir. Einungis 0,7% – 1,3% stráka segjast ekki eiga neinn vin og 0,4% - 0,9% stúlkna segjast algerlega vinalausar.

Sjónvarps- og tölvunotkun      

Mynd 9

Myndin sýnir notkun nemendanna á sjónvarpi og tölvum. Spurt var hversu mörgum tímum á dag viðkomandi eyðir fyrir framan sjónvarp eða tölvu, annað hvort í tölvuleikjum, til að vafra á netinu, senda tölvupóst, á spjallrásum eða til að sinna heimanámi. Alls 16% stráka segjast horfa á sjónvarp í 4 klukkustundir eða meira á dag en 11% stúlkna. Jafnstórt hlutfall stráka spilar tölvuleiki í 4 klukkustundir á dag eða meira eða 16%. Áberandi kynjaskipting er í þessari spurningu en einungis um 2% stúlkna spilar tölvuleiki í meira en 4 klukkustundir á dag. Um 15% stráka nota tölvuna til annarra nota í meira en 4 klukkustundir og um 11% stúlkna. Samanlagt verja 58% stráka og 43% stelpna 4 tímum eða meira á dag fyrir framan sjónvarps- og tölvuskjá.

Einelti      

Mynd 10

Nemendurnir voru spurðir hvort þeir hefðu verið lagðir í einelti á undanförnum mánuðum. Einelti virðist vera algengara á meðal yngri krakkanna en 26% nemenda í 6. bekk sögðust hafa verið lagðir í einelti á undanförnum mánuðum. Það fer svo minnkandi í 8. bekk þar sem um 18% nemenda höfðu verið lagðir í einelti og er svo minnst í 10. bekk þar sem um 13% nemenda svöruðu því til að  þeir hefðu verið lagðir í einelti á undanförnum mánuðum. Mun færri nemendur eru lagðir í einelti vikulega eða oftar en mynstrið er svipað. Um 4% nemenda í 6. bekk lifðu við slíkt um 3% nemenda í 8. bekk og 2% nemenda í 10. bekk.

Uppruni nemenda og líðan   

Mynd 11

Um 90% nemenda í 10. bekk eiga tvo foreldra af íslenskum uppruna, um 6% þeirra eiga að minnsta kosti eitt foreldri frá Vesturlöndum (Vestur-Evrópu, Norður-Ameríku, Ástralíu eða nýja Sjálandi) um 1% frá Austur-Evrópu en 2% frá öðrum heimshlutum svo sem Afríku, Asíu eða Suður-Ameríku. Sé líðan nemenda í 10. bekk í skólum skoðuð út frá uppruna þeirra kemur í ljós að nemendum sem eiga báða foreldra af íslenskum uppruna líður best í skóla eða 78% þátttakenda. Um 74% þeirra nemenda í 10. bekk sem eiga foreldri af vestrænum uppruna segist líða mjög eða frekar vel í skólanum. Þeir nemendur sem eru af austur-evrópskum eða öðrum uppruna hafa svipaða sögu að segja af líðan sinni en 71% þeirra segist líða vel eða frekar vel í skólanum.

Séu þessir sömu nemendur spurðir hversu oft þeir hafa verið lagðir í einelti á undanförnum mánuðum kemur nokkur munur í ljós. Um 11% nemenda af íslenskum uppruna segjast hafa verið lagðir í einelti á undanförnum mánuðum. Hins vegar hafa 29% unglinga af erlendum uppruna verið lagðir í einelti á sama tíma. Munur á einelti milli hópa unglinga af erlendum uppruna er ekki tölfræðilega marktækur.

Kynlíf         

Mynd 12

Myndin sýnir að 32% nemenda í 10. bekk segjast hafa haft kynmök, um 36% stelpna og 28% stráka. Þegar unglingarnir eru spurðir hvenær þeir höfðu fyrst samfarir kemur í ljós að hlutfall þeirra, sem slíkt hafa gert , eykst úr 6–7% við 13 ára aldur í 16-20% við 14 ára aldur og 28-36% við 15 ára aldur. Hlutfall þeirra sem hafa haft samfarir fimmfaldast því á 2 árum. Stúlkur eru umtalsvert líklegri en strákar til að hafa haft samfarir við lok 10. bekkjar.

Forsaga

Rannsóknin er samvinnuverkefni margra aðila. Þóroddur Bjarnason prófessor í félagsfræði við Háskólann á Akureyri stýrir rannsókninni í samvinnu við Stefán Hrafn Jónsson verkefnisstjóra hjá Lýðheilsustöð og Kjartan Ólafsson sérfræðing hjá Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri. Andrea Hjálmsdóttir starfsmaður verkefnisins og Gunnhildur Helgadóttir aðstoðarmaður við rannsóknir hjá Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri bera ábyrgð á daglegri umsýslu við undirbúning og framkvæmd rannsóknarinnar. Jafnframt taka á annan tug sérfræðinga og háskólanema virkan þátt í rannsókninni. Stærstan þátt í rannsókninni eiga þó kennarar og skólastjórar þeirra 166 skóla sem lögðu rannsóknina fyrir í sínum skóla og að sjálfsögðu þeir nemenda sem gáfu sér tíma til að fylla út spurningalistana.

Meginmarkmið rannsóknarinnar er að auka þekkingu og skilning á heilsu og lífskjörum ungs fólks. Staðlaðir spurningalistar voru lagðir fyrir rúmlega 11.800 nemendur í 6., 8. og 10. bekk allra grunnskóla nema sérskóla, eða nánast alla nemendur í þessum bekkjardeildum sem mættir voru í skólann á fyrirlagnardegi. Viðfangsefni rannsóknarinnar eru víðtæk en spurt er um lífstíl, næringu, matmálstíma, hreyfingu, tómstundir, slys, tannhirðu, líðan, félagsleg tengsl og umhverfi nemenda auk þess sem spurt er um ýmsa áhættuhegðun. Gildi rannsóknarinnar hér á landi er mikið því auk þess að efla þekkingu hér heima fyrir mun þátttakan veita mikilvæga innsýn í stöðu íslenskra unglinga í alþjóðlegum samanburði. Þátttaka Íslands í þessari alþjóðlegu rannsókn mun efla og styrkja til muna störf fræðimanna og fólks sem vinnur að forvörnum ungs fólks

Senda grein