Tölvufíkn ungs fólks er áhyggjuefni mjög margra

25.1.2006

25.1.2006

Troðfullt var út úr dyrum fundarsalarins á Hótel Lind og mun fleiri mættir en vanalega á þessa reglulegu morgunvarðarfundi Náum áttum – hópsins sem óhætt er að segja að gefi sterka vísbendingu um áhugann – en líka áhyggjur – fólks af þessu máli.

Fylgjast þarf með heimasíðum barna og unglinga

Fundurinn hófst á erindi Jónu Möller, aðstoðarskólastjóra Kópavogsskóla, þar sem hún fjallaði um málið frá sjónarhóli skólafólks. Fram kom að hér á landi eru mjög mörg börn og unglingar með sínar eigin heimasíður, sem alla jafna enginn fullorðinn fylgist með. Í Svíþjóð þurfi aftur á móti undirskrift foreldris til að börn og unglingar megi vera með slíkar síður og staðfest er að um rétta undirskrift sé að ræða. Jóna sagði að dæmi væru um að þessar síður væru notaðar til að lítillækka aðra, t.d. hafi þau séð síður þar sem verið er að kjósa ,,Kúk mánaðarins” eða ,,Verst klæddu stelpuna”. Allir geta gert sér í hugarlönd hvernig þeim líður sem þarna verða fyrir valinu.
Síðan nefndi hún spjallsíðurnar, MSN-ið, sem krakkarnir eru að vaka yfir heilu og hálfu næturnar, sem aftur leiðir til svefnleysis þeirra og þar með áhrif á námsgetu og margt annað í lífi barnsins. Hún nefndi sem dæmi að í skólanum væri núna minna um það en áður að nemendur fengju ágætiseinkunum og það bæri meira á óstundvísi, jafnvel hafi borist tilkynningar frá foreldrum að nemandi komi ekki í skólann þann daginn vegna þess að hann hafi lítið sem ekkert sofið um nóttina vegna þess að hann hefði verið í tölvunni.
Hún sagðist svo vilja minnast á lesandabréf sem birst hefði fyrir skömmu í einhverju blaðanna þar sem kvartað var yfir því að kennarar ákveðins skóla væru að hnýsast inn á heimasíður nemenda af því að þeir væru að fylgjast með og skipta sér af kynlífspartíum sem stelpurnar færu í og greiddu ákveðinn aðgang að.

Í Kópavogsskóla hefðu kennarar lagt á það áherslu við foreldra að þeir fylgist með heimasíðu barna sinna og væru með reglur um tölvunotkun. Í Kópavogsskóla væru reglur þar um, svipaðar og í flestum skólum, en það verða að vera sams konar reglur heima við, því misvísandi reglur gefa aldrei góðan árangur. Foreldrum hefur jafnframt verið bent á að fara á heimasíðu SAFT en þar eru leiðbeiningar um öruggari tölvunotkun barna (www.saft.is).

Svefnskuld hefur slæm áhrif á líf barna og unglinga

Elín Thorarensen, framkvæmdastjóri Heimilis og skóla, ræddi um áhrif tölvunotkunar á svefnþörf barna. Þegar börn og unglingar eru með sjónvarp og/eða tölvur inni í svefnherbergjum sínum – eins og algengt er orðið hér á Íslandi - þá leiðir það til þess að þau eru vakandi langt fram eftir nóttu. Í viðbót eru krakkar að senda hvert öðru sms-skilaboð. En börn og unglingar þurfa mikinn svefn og þó unglingar finni ekki eins mikið fyrir þreytu og yngri börn, þá þurfa þau að sofa frá 9-10 klst. á sólarhring. Sofi þeir ítrekað of lítið þá fer að safnast upp svefnskuld, sem hefur margvísleg óæskileg áhrif á heilsu og líðan unglingsins. Elín nefndi í þessu samhengi að það hafi sýnt sig að sá svefn sem við fáum fyrir miðnætti veitir mesta hvíld. Hvað varðar afleiðingar af slíkri svefnskuld, þá sé farið að ræða hvort ekki megi rekja ástæðu aukningar á þunglyndi meðal ungmenna m.a. til svefnskorts. Víða í Bandaríkjunum er t.d. farið að bregðast við þessu með því að seinka skólabyrjun á morgnana og hefur það gefið góða raun.
Elín ræddi einnig um áhrif tölvuleikja á svefn og draumfarir barna, þ.e. að börn sem hrærast í ofbeldisleikjum geti haft erfiðar draumfarir. Í því sambandi nefndi hún vanþekkingu foreldra á tölvuleikjum og hversu brýnt það væri að þeir kynntu sér þá leiki sem börn þeirra væru í. Það væri t.d. mjög algengt að foreldrar læsu ekki merkingar á tölvuleikjunum. Leikirnir væru merktir með tilliti til aldurs, t.d. þýddi 7+ að leikurinn væri ekki ætlaður börnum yngri en 7 ára vegna þess ofbeldis eða annars efnis sem í honum væri. Fleiri merkingar eru á leikjunum sem gefa efni þeirra til kynna, eins og lesa mætti í nýlegan fræðslubæklingi SAFT um tölvunotkun barna og ungmenna.

Elín ítrekaði mikilvægi þess að foreldrar þekktu vini barna sinna, áhrif jafningjanna væru svo sterk. Einnig að þekkja foreldrana, því þá geta foreldrar haft með sér samráð um tölvunotkun og svefntíma. Foreldrar gætu m.a. sammælst um það hvenær á kvöldin ætti að vera búið að slökkva á tölvunni og gemsum. Þar með væri tekið fyrir sönginn: ,,Allir hinir mega”.
Hún varpaði síðan fram spurningu fyrir fólk að íhuga: ,,Hvenær eiga börn að fá sjónvarp inn í herbergið sitt? 3 ára, 7, 9 eða 10 ára? Og lauk síðan máli sínu með því að árétta hversu mikilvægt það væri að foreldrar fræddust um áhrif sjónvarpsins og tölvunotkunar á líf barna sinna.

Tölvufíkn

Björn Harðarson, sálfræðingur, nefndi erindi sitt einfaldlega ,,tölvufíkn”. Hann byrjaði á því að segja frá því að hann hefði í áranna rás unnið talsvert með fíkn. Hann hefði starfað lengi á Litla-Hrauni og síðar með Götusmiðjunni á upphafsárum hennar. Grein eftir hann um tölvufíkn hefði birst í Morgunblaðinu fyrir örfáum árum og í Tímariti Morgunblaðsins hefði svo ekki alls fyrir löngu verið fjallað ýtarlega um þetta mál. Uppúr þessu hefði mjög margir farið að leita til hans vegna þessa vanda. Hann sagðist verða áþreifanlega var við hversu mikinn vanda foreldrar telja þetta vera. Hvað varðaði orðnotkun yfir þetta þá sagðist hann sjálfur vera orðinn leiður á orðinu fíkn og væri að velta fyrir sér hvort nota mætti árátta í staðinn en hvoru tveggja væru orð yfir það þegar fólk væri búið að missa tökin á einhverju. Hann vildi leggja áherslu á að tölvan og netnotkun væri ekki bara neikvæð og segja mætti að Netið væri stærsta bylting síðustu aldar. Mjög margt jákvætt mætti um það segja, t.d. færir það fólk að ákveðnu leyti nær hvert öðru – en það færir fólk líka fjær hvert öðru. Margir þeirra sem ánetjast tölvunotkun glíma við félagsfælni og með aukinni tölvunotkun fara þeir að einangra sig sífellt meira, sem getur leitt til þunglyndis. Í slíkum tilfellum er ekki gott að segja hvað sé orsök og hvað afleiðing.

Strákar missa tökin í leikjunum – stelpurnar í spjallinu

En hver eru einkenni tölvufíknar? Þá þarf að spyrja hvar fólk sé að missa tökin. Alla vega sé ljóst að það er ekki að gerast þar sem fólk er að leita upplýsinga á Netinu. Reynslan sýnir að strákar eru meira í tölvuleikjum og stelpurnar meira á spjallrásum. Að undanförnu hefur spilafíkn svo verið að færast inn á Netið – fjárhættuspil virðist vera það sem þar er að aukast hraðast - en þar er þó frekar um eldra fólk að ræða, því til að spila þarf fólk að vera með kreditkort. Hvað varðar tölvuleiki stráka á Netinu, t.d. ,,Eve online”, þá eru þeir mjög oft að spila við einhvern eða einhverja ,,hinum megin” sem gerir þeim erfiðara fyrir að hætta í leiknum. T.d. er erfitt að hætta vegna þess að ef hinir halda áfram þá verða þeir ,,sterkari”. Leikurinn gengur út að það að gera ,,sinn” sterkasta aðilann í leiknum og það gerist með því að spila sem lengst, þ.e. því meira sem þú sinnir leiknum, því sterkari verðurðu. Í Eve-leiknum er t.d. verið að byggja geimskip sem tekur tvo aðila (stráka) um 2 sólarhringa að ljúka við.
Samkvæmt reynslu Björns eru það aðallega strákar sem missa tökin á tölvunotkun sinni í leikjunum en stelpur – og líka fullorðnar konur – sem missa tökin í spjallinu. Þó nefndi hann dæmi um strák sem var mjög félagslega einangraður og átti enga vini eða félaga en átti yfir 100 ,,vini” á spjallrásinni. Talað er um RL, þ.e. ,,Real life”, sem er raunveruleikinn í tölvunni. Í þeim raunveruleika er hægt að segja meira en í þeim þar sem maður er auglíti til auglítis við fólk. Þar er heldur enginn spegill sem sýnir hvernig maður lítur út – og þar er alltaf einhver til staðar til að hlusta á mann.

Hvert er vandamálið?

En hvaða vandi skapast við það að missa tökin á tölvunotkuninni? Björn nefndi að það gæti leitt til þunglyndis, lágs sjálfsmats og kvíða. Unglingar þjáðust gjarnan af félagslegum kvíða, félagsfælni, sem tengdist oft neikvæðum tilfinningum í tengslum við útlitið. Honum fyndist að mörgu leyti erfiðara að vinna með þetta en flestar aðrar gerðir fíknar. Margt jákvætt er hægt að segja um tölvunotkun og svo notar unga fólkið oft rök eins og: ,,Þetta kostar ekki nema 5000 kall á mánuði.” (Þ.e. niðurhalið). Og svo: ,,Ég er þá ekki úti að drekka og dópa á meðan.” Sem er gott og blessað en á sama tíma er tölvunotkunin að verða að afar erfiðum vítahring. Þekkt er að þeir sem veikari eru fyrir einu séu jafnframt veikari fyrir öðru. En reynslan af tölvufíkn er ekki orðin það mikil að hægt sé að segja til um það hvort tölvufíklar séu þarna í meiri hættu en aðrir að verða einhverri annarri fíkn að bráð.
Björn nefndi dæmi afleiðingar tölvufíknar að menn gætu tapað kærustunni sinni og sagði þar frá strák og samskiptum hans við kærustuna sem voru á þann veg að hún kom til hans í heimsókn og sat hjá honum á meðan hann var í tölvunni. Hann talaði svo við hana, svona til hliðar, inn á milli tölvuleikjarins. Honum datt ekkert annað í hug sem þau gætu gert þegar hún var hjá honum. Annað dæmi nefndi hann um strák sem var orðinn svo háður tölvunni að hann borðaði ekki nema honum væri færður matur – svo erfitt var orðið fyrir hann að slíta sig frá tölvunni. Fleiri dæmi nefndi hann sem öll sýndu áhrif tölvuofnotkunar á líf og heilsu notandans. Einnig að reynslan sýndi að það væru bein tengsl á milli jákvæðrar og neikvæðrar líðanar og þess tíma sem varið er á Netinu. En hvað er svo afleiðing og hvað orsök? ,,Bæði”, sagði Björn. Algengt væri að þó að fíknin væri afleiðing og að með aukinni tölvunotkun ykist vandamálið.

Forvarnir eru lykillinn

Hvernig er þá hægt að hjálpa unglingi út úr þessum vanda? Besta leiðin er að vinna með foreldrunum, segir Björn. En eru unglingarnir yfirleitt tilbúnir til þess? Samkvæmt hans reynslu eru þeir það ekki, sjá þetta ekki sem neinn vanda. Engu að síður er nauðsynlegt að finna þeim skorður hvað varðar tölvunotkun. Fyrst og fremst er að koma tölvunni út úr svefnherberginu, segir Björn. Virkilegur vandi byrjar þó oft ekki fyrr en á framhaldsskólaaldrinum en þá fara flestir að spila á nóttunni – enda eru þá flestir að spila og mesta fjörið. Björn var spurður að því hvort hann gæti gefið viðmið um hámarkstíma í tölvunni áður en hægt er að tala um vandamál. Hann sagðist eiga erfitt með það, þetta væri einstaklingsbundið, en nefndi þó að talað væri um vandamál ef varið væri meira en 32 klst. í tölvunni á viku. Einnig að varðandi tengslin á milli offituvanda barna og að sitja lengi við tölvu eða sjónvarp væri talað um að krakkarnir sætu ekki meira en 2 klst. á dag við skjáina.
Lykilorðið hérna væru forvarnir: Leiðir til að stýra tölvunotkun barna og ungmenna. Þar vantaði foreldra þó meiri fræðslu og mjög mikilvægt væri að fá skólastjóra, kennara, námsráðgjafa og forvarnafulltrúa til samstarfs.

Samantekt:
Bryndís Kristjánsdóttir
sviðsstjóri samskipta, Lýðheilsustöð

Tenglar í frekari umfjöllun um málefnið:

Grein í Morgunblaðinu: Vandamál víðar en margan grunar

Senda grein