Áhrif tóbaksneyslu á munn og meltingarkerfi
Yfirlit
Flestir vita að tóbaksneysla veldur ýmsum lungna-, hjarta- og æðasjúkdómum. Afleiðingar þeirra eru ótímabær veikindi og dauði fjölda fólks. Hitt vita færri að tóbaksnotkun tengist einnig ýmsum sjúkdómum í munni og meltingarvegi. Þetta á bæði við um krabbamein og ýmsa aðra sjúkdóma en sumir þeirra eru mjög algengir.
Munnholið hefur verið nefnt spegill líkamans og þar koma fyrstu afleiðingar tóbaksnotkunar oft í ljós. Gular tennur, andremma og tannholdsbólga eru meðal algengra afleiðinga sem tóbaksneysla hefur í för með sér.
Í munninum eru mörg viðkvæm lífkerfi sem skaðast af völdum efnanna í tóbaki. Tóbak og tóbaksreykur eru ertandi fyrir slímhúð munnholsins, breyta sýrustigi, bæla ónæmiskerfið, trufla blóðrásina og gera þannig frumum líkamans erfitt fyrir að endurnýja sig og breyta eðlilegri bakteríuflóru í munni. Vísindalegar sannanir liggja fyrir um skaðsemi tóbaks í hvaða formi sem er, þar með talið neftóbak og munntóbak. Skaðleg efni sem munntóbak inniheldur erta slímhúð munnsins beint og valda bólgu. Bólgan skemmir smám saman bönd sem tengja tannrótina við kjálkabeinið. Þessi bönd eru í senn fjaður- og festibúnaður tannarinnar. Þegar þau slitna losnar tönnin og bit getur orðið sársaukafullt þar sem demparar tannarinnar starfa ekki lengur sem skyldi. Gómur rýrnar smám saman vegna tóbaksnotkunar og tannhálsinn verður þá berskjaldaður. Í munntóbaki er auk þess blandað ákveðnum tegundum sykrunga sem geta valdið tannskemmdum.
Afleiðingar reykinga og tóbaksneyslu fyrir munnhol:
1. Litaðar tennur. Tjara og önnur litarefni setjast á tennur reykingafólks og gera þær gular. Hægt er að endurheimta hvítan lit tannanna einungis með því að hætta reykingum. Lausnin felst ekki í neinu sérstöku tannkremi fyrir reykingafólk.
2. Tannholdsbólgur. Hjá reykingafólki er hættan á að fá tannholdsbólgur um það bil þrisvar sinnum meiri en hjá því fólki sem reykir ekki. Tannholdsbólgur geta valdið því að tennur losna og tapast.
3. Andremma/óbragð. Andremmu og/eða óbragð í munni er oft hægt að rekja beint til reykinga. Hvort tveggja stafar meðal annars af rokgjörnum efnasamböndum í tóbaki. Munnskol og neysla hvers kyns hálstaflna eru haldlitlar lausnir til að koma í veg fyrir þetta vandamál.
4. Bragðskyn skerðist vegna skemmda sem reykingar valda á bragðlaukum. Þeir sem reykja þurfa því gjarnan að krydda mat sinn meira en aðrir.
5. Sár í munni, til dæmis eftir tanndrátt, gróa hægar hjá tóbaksneytendum.
6. Krabbamein. Allar reykingar geta valdið frumubreytingum í slímhúð munnsins og þar með leitt til krabbameins í munnholi. Notkun munntóbaks eykur hættuna enn frekar. Árlega greinast hér á landi allmargir einstaklingar með krabbamein í munni sem rekja má beint til reykinga eða notkunar munntóbaks. Krabbamein í munni er fimm sinnum algengara hjá þeim sem neyta tóbaks. Frumubreytingar geta verið í mismunandi formi:
- hvítir blettir í munnholi
- sár á vör, tannholdi eða tungu sem grær ekki
- bólga eða fyrirferðaraukning í munni eða hálsi
- blæðing úr tannholdi án augljósrar skýringar.
Vegna æðaþrengsla og súrefnisskorts missa reykingamenn tennurnar að jafnaði fyrr en þeir sem ekki reykja. Þetta voru niðurstöður úr athugun sem gerð var á 17 þúsund manns í Bandaríkjunum. Konum á aldrinum 20-39 ára og körlum á aldrinum 30-59 ára var helmingi hættara við tannmissi ef þau reyktu. Tannsteinn er algengari hjá þeim sem reykja en þeim sem reykja ekki en tannsteinn stuðlar að tannlosi.
Kjálkabein reykingamanna rýrna þó að ekki hafi áður verið merki um tannstein eða bólgu. Líklega má rekja þau áhrif til þess að nikótín dregur úr blóðstreymi til kjálkans. Áhrifin eru enn meiri hjá yngri reykingamönnum en eldri og verða varanleg. Þegar menn eldast og eðlileg hrörnun kemur að auki til sögunnar getur kjálkabeinið ekki staðist eyðinguna og tennurnar losna á skömmum tíma.
Tóbaksneysla getur orsakað krabbamein í barkakýli. Algengast er að krabbamein í barkakýli myndist á raddböndum. Geislameðferð er að jafnaði beitt gegn krabbameinsæxlum í barkakýli, oft samtímis lyfjagjöf. Nægi það ekki þarf að fjarlægja allt barkakýlið með skurðaðgerð. Barkarennan er þá saumuð í op neðst framan á hálsinum og þarf því einstaklingurinn að anda gegnum op á hálsinum það sem eftir er æfi sinnar. Tal verður vandkvæðum bundið því raddböndin sem eru hljóðmyndunarlíffæri mannsins eru horfin og búið að skera á tengsl lungna og talfæra í munni. Beita þarf nýjum líffærum og því er grunntónn hinnar nýju raddar, svonefndrar vélindaraddar, sama hljóð og myndast við að ropa. Þjálfun tekur nokkurn tíma svo að úr verði skiljanleg og nothæf rödd. Flestum tekst að ná valdi á þessari tækni með handleiðslu og þjálfun. Mikla aðgát þarf að sýna við böð í baðkeri og sturtu svo að vatn berist ekki niður um öndunaropið. Til þess að geta synt þarf sérstakan sundbarka en ekki má nota hann án leiðsagnar og eftirlits háls-, nef- og eyrnalæknis. Þeim sem gangast undir aðgerðina er hættara við öndunarfærasýkingum en öðru fólki. Ástæðan er meðal annars sú að loftið fer ekki lengur gegnum nef, munn og kok, heldur um öndunaropið beint niður í barka.
Tóbaksneysla stuðlar að bólgu í vélinda vegna bakflæðis. Þetta er mjög algengur kvilli sem stafar af því að saltsýra í maga fer í fullmiklum mæli úr maganum upp í vélindað. Sýran veldur ertingu sem aftur leiðir til bólgu og jafnvel sáramyndunar. Helstu einkenni eru brjóstsviði, nábítur og stundum kyngingarörðugleikar. Ef sjúkdómurinn er langvarandi og slæmur geta orðið frumubreytingar í slímhúð í vélinda en þær geta stuðlað að krabbameinsmyndun. Helst er talið að efni eins og nikótín minnki herpinginn í efra magaopinu en það ýtir undir bakflæði úr maga upp í vélinda.
Sá sem neytir tóbaks er í fimmfaldri áhættu að fá krabbamein í vélinda miðað við þann sem neytir ekki tóbaks. Talið er að tóbaksneysla sé ein aðalorsök krabbameins í vélinda hjá þremur af hverjum fjórum þeirra sem fá sjúkdóminn. Einu gildir hvort tóbakið er reyklaust, í sígarettu, pípu eða vindli – áhættan er sú sama. Auk tóbaks er óhófleg neysla áfengis einnig mikill áhættuþáttur þessa illkynja sjúkdóms og ef báðir þessir þættir fara saman aukast mjög líkur á því að viðkomandi fái krabbamein í vélinda. Oftast er helsta einkenni sjúkdómsins kyngingarörðugleikar, fyrst og fremst á fasta fæðu. Þetta krabbamein er oftast ólæknanlegt.
Sárasjúkdómar eru mjög algengir í maga og skeifugörn. Aðaleinkenni sjúkdómsins er verkur efst í kviðarholi sem ýmist versnar eða lagast við máltíð. Tóbaksnotkun, hvort heldur með reyk eða reyklaust, eykur ekki einungis tíðni sjúkdómsins heldur seinkar því að sár grói, meðal annars af minnkaðri framleiðslu á lút (bicarbonati) í briskirtli. Tóbaksneysla hamlar einnig verkun magasárslyfja, auk þess sem líkur aukast á því að sár komi aftur. Sjúklingum sem eru með sár og reykja virðist einnig vera hættara við fylgikvillum sjúkdómsins, jafnvel dauða. Ekki er að fullu ljóst hvernig tóbaksnotkun stuðlar að sáramyndun en ýmsar kenningar hafa komið fram. Sumir telja reykingar leiða til aukinnar magasýruframleiðslu, aðrir að truflun verði á samdrætti og tæmingu magans eða að tóbaksneysla dragi úr blóðflæði. Minnkuð framleiðsla á brissafa gæti átt hlut að máli en í honum er efni sem hlutleysir magasýruna en hún er ein aðalorsökin fyrir sáramyndun. Þá er einnig hugsanlegt að við tóbaksneyslu minnki framleiðsla prostaglandína í magaslímhúð en þau hafa mikla þýðingu við að vernda slímhúð magans.
Krabbamein í maga er enn algengt meðal Íslendinga þó að það sé sem betur fer á undanhaldi. Áætlað hefur verið að líkur á magakrabbameini aukist um 50% við tóbaksnotkun. Einkenni þessa sjúkdóms geta verið margvísleg en oftast eru ónot eða verkir frá efri hluta kviðar, lystarleysi og/eða þyngdartap.
Langvarandi tóbaksnotkun dregur úr starfsemi briskirtils og stuðlar að langvarandi bólgu í honum. Hvort tveggja dregur úr framboði á nauðsynlegum meltingarhvötum í þörmunum þannig að meltingu og frásogi næringarefnanna verður áfátt.
Tóbak tvöfaldar til þrefaldar hættu á krabbameini í brisi og er hættan svipuð fyrir konur og karla. Krabbamein í brisi er illvígur og oft banvænn sjúkdómur. Eins og við magakrabbamein eru einkennin margvísleg, verkir í kviði eða baki og gula, auk þyngdartaps sem er oft áberandi.
Sérstök tengsl eru milli tóbaksneyslu og langvarandi bólgusjúkdóma í ristli og þörmum. Fólk sem reykir fær frekar sjúkdóm sem kallast svæðisgarnasjúkdómur (Chron's sjúkdómur).
Tóbaksneysla virðist auka hættu á svokölluðum slímhúðarsepum í ristli en þessir separ eru forstig krabbameins. Reykingar tvöfalda líkur á krabbameini í ristli og endaþarmi. Ekki þarf mjög miklar reykingar til að valda þessu, einn pakka á dag í 10-15 ár. Öfugt við flesta sjúkdóma sem rekja má til reykinga minnka ekki líkur á krabbameini í ristli og endaþarmi þó reykingum sé hætt.