Áhrif tóbaksneyslu á hjarta og æðakerfi
Yfirlit
Æðakerfið hefur það hlutverk að flytja næringu, súrefni og orku til allra frumna líkamans og flytja öll úrgangsefni frá frumunum til þeirra líffæra sem eru sérhæfð til þess að losa þau úr líkamanum. Hjartað dælir blóði til allra vefja líkamans um slagæðakerfið út í háræðakerfið sem samanstendur af örgrönnum æðum. Í gegnum háræðaveggina síast næringarefnin, blóðvökvinn og súrefni til vefjanna. Um bláæðar flyst blóðið með úrgangsefnum til hjartans frá háræðum.
Hjartað er í brjóstholinu milli lungnanna. Það er um það bil hnefastór vöðvi og vegur milli 300 og 500 gr. Hraði hjartsláttarins temprast af sjálfvirka taugakerfinu vegna þess að hjartað verður að halda blóðrásinni við. Það dælir án afláts og sér um að halda blóðinu á stöðugri hringrás um slagæðarnar og bláæðarnar. Hjartað slær um 2500 milljón sinnum á meðalævi mannsins og á einum sólarhring dælir hjartað nægilega miklum vökva til að fylla 10.000 lítra geymi.
Æðar blóðrásarinnar eru mjög sveigjanlegar. Þær lúta stjórn sjálfvirka taugakerfisins og vegna sléttu vöðvanna í veggjum þeirra geta þær víkkað eða dregist saman eftir þörfum líffæranna eða vegna breytinga á líkamshluta. Þegar slagæðarnar koma í vefi og líffæri greinast þær í sífellt grennri greinar og verða loks að háræðum. Háræðarnar eru mjög grannar, grennri en hár og mynda þétt net milli slagæða og bláæða. Veggir þeirra eru þunnir. Skipti á súrefni og öðrum efnum milli frumna og blóðs fara fram í háræðunum. Síðan sameinast háræðarnar í sífellt gildari bláæðar sem sameinast að lokum allar í holæðum sem liggja til hjartans. Ef allar æðar líkamans væru tengdar saman í eina, myndi hún verða 100.000 km löng og ná tvisvar og hálfu sinni umhverfis jörðina.
Hvernig hefur tóbaksneysla áhrif á æðakerfið?
Hjarta- og æðasjúkdómar valda í heild um það bil helmingi allra dauðsfalla á Íslandi, auk þess valda þeir þjáningu og fötlun. Mestu munar um kransæðasjúkdóma en heilablóðfall, háþrýstingur, lokusjúkdómar og þrengsli í útlimaæðum komast einnig ofarlega á blað. Með aldrinum setjast efni innan á æðar líkamans og þær verða stífari og þrengri. Þessi efni sem setjast innan á æðarnar eru fyrst og fremst fita og kalk. Hjá tóbaksneytendum byrjar þetta miklu fyrr og gerist hraðar en hjá þeim sem ekki neyta tóbaks. Þannig sýna niðurstöður rannsókna að reykingamönnum á fertugs- og fimmtugsaldri er fimm sinnum hættara við hjartaáfalli en þeim sem ekki reykja. Helming hjartaáfalla í heiminum á meðal fólks á milli þrítugs og fimmtugs má rekja til reykinga.
Efnasamsetning tóbaks er talsvert breytileg eftir tegundum, hvernig það er verkað og hvernig þess er neytt. Geysilegur fjöldi efna hefur verið greindur í tóbaksblöðum og tóbaksreyk. Mesta áhættu fyrir hjarta- og æðasjúkdóma hafa sennilega nikótín og koleinoxíð (CO).
Koleinoxíð hefur mikla tilhneigingu til að bindast rauðum blóðkornum og verður sá hluti þeirra óvirkur til súrefnisflutninga. Hjá reykingamönnum geta allt að 20% rauðra blóðkorna verið þannig bundin koleinoxíði. Talið er að reykingamaður innbyrði allt að átta sinnum meira koleinoxíð en leyft er til dæmis á bílaverkstæðum. Þar sem koleinoxíð bindst blóðkornum margfalt hraðar en súrefni minnkar framboð súrefnis til vefja líkamans og þar er hjartað að sjálfsögðu meðtalið. Líkaminn bregst við með því að framleiða meira magn af rauðum blóðkornum í þeirri von að með því takist að bæta upp súrefnisskort í vefjum. Við þetta þykknar blóðið. Fundist hefur beint samband á milli magns koleinoxíðs í blóði og útbreiðslu æðakölkunar.
Áhrif nikótíns á hjartað eru í stuttu máli þessi: Nikótín eykur hjartsláttartíðni, hækkar blóðþrýsting, eykur samdráttarkraft hjartavöðvans, eykur súrefnisnotkun og getur valdið hjartsláttartruflunum. Við hækkaðan blóðþrýsting og hraðari hjartslátt eykst súrefnisneysla og súrefnisþörf hjartans. Það veldur hjartakveisu meðal sjúklinga sem hafa kransæðaþrengsli auk þess að minnka slagkraft vinstra slegils. Það veldur breytingum á hjartariti, sérstaklega aukinni boðleiðni og aukinni tilhneigingu til hjartsláttaróreglu sem kann að vera skýring á aukinni tíðni skyndidauða meðal reykingafólks. Önnur áhrif eru að það veldur aukningu á svonefndum frjálsum fitusýrum í blóði og eykur samloðun kirni-korna. Loks hefur nikótín áhrif á blóðflögur og æðarþel, frumulagið sem klæðir æðakerfið að innan. Það espar blóðflögur til klumpunar og þar með blóðsegamyndunar. Er þar sennilega komin að hluta til skýringin á því hve há tíðni kransæðastíflu er meðal þeirra sem reykja.
Tóbaksneysla hefur áhrif á háþéttni – lípoprótein (HDL), góða kólesterólið svokallaða sem hefur verndandi áhrif gegn æðakölkun. Talið er að þessi sameind gegni hreinsihlutverki og fjarlægi kólesteról úr æðum og flytji til lifrarinnar sem vinnur úr kólesteróli ýmis efni. Tóbak minnkar magn þessarar sameindar í blóði og dregur þannig úr vörnum líkamans gegn því að kólesteról hlaðist upp í æðaveggjum. Talið er að bæði nikótín og koleinoxíð valdi aukningu á blóðfitu. Samverkun nikótíns og koleinoxíðs leiðir til æðakölkunar. Æðakölkun er einn af helstu áhættuþáttum kransæðasjúkdóma, sem eru algengasta dánarorsök hér á landi eins og víða annars staðar. Æðakölkun eykur hættuna á heilablóðfalli og er stærsti áhættuþáttur varðandi sjúkdóma í æðum til útlima og þar með drep í fótum og fingrum sem af þeim getur hlotist.
Samband reykinga og hjarta- og æðasjúkdóma
Það var fyrst á fjórða tug þessarar aldar að grunsemdir tóku að vakna um að eitthvert samband væri á milli reykinga og hjartasjúkdóma. Árið 1935 var gerð athugun á 21 karli innan við fertugt sem fengið hafði kransæðastíflu og sýndi hún að allir voru þeir reykingamenn. Það eru þó fyrst og fremst víðtækar hóprannsóknir sem undanfarna 3-4 áratugi hafa verið gerðar víða um heim sem hafa aukið þekkingu okkar á sambandi hjarta- og æðasjúkdóma og reykinga. Alvarlegastir þessara sjúkdóma eru kransæðasjúkdómar, svo sem hjartakveisa og kransæðastífla.
Í stuttu máli hefur niðurstaða þessara rannsókna orðið sú að jákvæð fylgni hefur fundist milli reykinga og kransæðastíflu, reykinga og kransæðaþrengsla og milli reykinga og hjartakveisu. Áhætta sígarettureykingamanns að deyja úr kransæðasjúkdómi er 1,5-2 sinnum meiri en þeirra sem ekki reykja. Þessi áhætta er mest meðal karla á aldrinum 35-44 ára, en þá er hún meiri en fimmföld. Áhættan minnkar með aldri og er eftir 75 ára aldur orðin jöfn milli reykingamanna og þeirra sem reykja ekki því þá eru aðrir áhættuþættir orðnir samverkandi.
Einnig skal þess getið að útbreiðsla kransæðakölkunar eykst með þeim sígarettufjölda sem menn reykja. Þannig kom í ljós í einni rannsókn að æðakölkun var helmingi meiri meðal þeirra sem reyktu 25 sígarettur á dag en meðal þeirra er reyktu ekki.
Þótt hjartað sé fullt af blóði getur hjartavöðvinn ekki fengið blóð beint þaðan heldur liggja utan á hjartavöðvanum fimm æðar, svokallaðar „kransæðar", sem sjá honum fyrir blóði. Kransæðar hafa heldur meiri tilhneigingu en aðrar æðar til að safna innan á sig kalk- og fituútfellingum og stíflast, sem verður til þess að þær lokast yfirleitt fyrr en aðrar æðar. Við þrengingar í kransæðum minnkar hæfni hjartans til þess að gegna hlutverki sínu.
Ef kransæðarnar þrengjast verulega fær maður hjartakrampa. Einkenni hans eru oft verkir fyrir brjósti við áreynslu og oft fylgir rafstraumstilfinning í vinstri handlegg, jafnvel fram í fingurgóma. Ef ein af kransæðunum lokast alveg fær maður kransæðastíflu (hjartadrep), sem einkennist einnig af verkjum fyrir brjósti, en þessir verkir eru oft áberandi verri en við hjartakrampa. Ástandið er alvarlegt vegna hættunnar á bráðu hjartaslagi og hjartastöðvun. Af þeim sem fá bráða kransæðastíflu deyja 9-10%.
Ef kransæðar stíflast alveg eða að hluta til er nú orðið hægt að bæta lífslíkurnar með því að skipta á þeim og öðrum æðum eða tengja framhjá stíflunni með nýjum æðabút, til dæmis bláæð úr fótlegg eða handlegg.
Kransæðasjúkdómar og reykingar
Samband reykinga og kransæðasjúkdóma er mjög alvarlegt þar sem meira en helmingur dauðsfalla af völdum reykinga stafar af kransæðasjúkdómum. Einnig veldur þessi sjúkdómur oft skyndidauða reykingafólks yngra en fimmtugt. Sígarettureykingar, hár blóðþrýstingur og of mikið kólesteról í blóði eru breytanlegir áhættuþættir fyrir kransæðasjúkdóma. Sígarettureykingar eru sjálfstæður áhættuþáttur sem einnig hefur margföldunaráhrif með hinum tveimur aðaláhættuþáttunum. Reykingar eru helsti áhættuþáttur kransæðasjúkdóma meðal íslenskra kvenna. Karlmönnum sem reykja sígarettur er um það bil tvisvar sinnum hættara við að deyja úr kransæðasjúkdómum en þeim sem reykja ekki. Beint samband er á milli reykingamagns og aukinnar áhættu á kransæðasjúkdómum og dauða af þeim sökum. Samkvæmt rannsóknum hefur dánarhlutfall af völdum kransæðasjúkdóma einnig hækkað hjá konum sem reykja en þó ekki jafnmikið og hjá karlmönnum. Í því sambandi má þó benda á að nýlegar rannsóknir hafa leitt í ljós að hætta á dauða af völdum hjarta- og æðasjúkdóma eykst mjög hjá konum sem komnar eru yfir 35 ára aldur og þó einkum 40 ára aldur ef þær hafa bæði reykt og verið á „pillunni" frá unglingsaldri.
Rannsóknir með krufningu á líkum hafa leitt í ljós að sjúklegar breytingar í kransæðum eru tíðari og yfirleitt á hærra stigi hjá reykingafólki en hinum sem ekki reykja og auk þess óeðlileg þykknun í veggjum smæstu slagæðagreina í hjartavöðvanum. Aðrar rannsóknir hafa sýnt að ef menn hætta að reykja áður en kransæðasjúkdómur er kominn á hátt stig dregur verulega úr hættunni á dauða af hans völdum. Þannig má sýna fram á að ári eftir að reykingum er hætt er hættan á hjarta- og æðasjúkdómum þrisvar sinnum minni en á meðan reykt er og að 10 árum liðnum er hættan orðin svipuð og hjá þeim sem hafa ekki reykt.
Vegna hins ákveðna sambands milli reykinga og kransæðasjúkdóma ættu sjúklingar sem fengið hafa kransæðastíflu sérstaklega að forðast reykingar.
Æðasjúkdómar í heila og útlimum
Æðar reykingamanna eru mun skemmdari og þrengri en hjá þeim sem reykja ekki, meira úrfelli og óhreinindi safnast saman og er þeim því hættara við blóðtappa. Með skurðaðgerð er mögulegt að fjarlægja skemmdar æðar og æðahluta og setja í staðinn heillegri æðar eða gerviæðar. Forsenda þess að þessar aðgerðir heppnist og leiði til heilsubótar er að sjúklingur hætti reykingum.
Við blóðtappa lokast æðin og blóðstreymi um hana teppist. Um leið stöðvast streymi súrefnis, næringar og annarra efna til viðkomandi vefjar. Það fer eftir staðsetningu tappans hversu afdrifaríkar afleiðingar hans eru. Fylgni er á milli tóbaksneyslu og aukinnar tíðni á heilablóðfalli og sjúkdómum í æðum til útlima. Þegar æð í heila hefur lokast þá fá ákveðin svæði heilans ekki nægilegt súrefni og heilastöðvar geta því misst starfshæfni sína og leitt meðal annars til málmissis, minnisskerðingar og lömunar.
Þegar æð í fæti hefur þrengst það mikið að hún lokast kemur drep í fótinn. Hægt er að komast fyrir drepið með aflimun og á Íslandi eru framkvæmdar um 10 slíkar aðgerðir árlega sem tengjast tóbaksneyslu, en það leysir ekki allan vandann. Ef tóbaksneyslu er ekki hætt halda æðarnar í stubbnum áfram að þrengjast og þá þarf að skera meira.
Bürgers-sjúkdómur lýsir sér með þrengingu og bólgu í útlimaæðum hjá mönnum á besta aldri, þ.e. 20-45 ára. Þessi sjúkdómur virðist standa í ákveðnu orsakasambandi við reykingar og reykingabindindi er eina árangursríka meðferðin sem þekkt er.
Stinning í getnaðarlim gerist við aukið blóðflæði í svampkenndan vefinn í limnum. Vegna æðaþrengsla í getnaðarlim verða margir karlkyns reykingamenn, á besta aldri, getulausir. Ef karlmanni er annt um limaburðinn er mikilvægt að hafa hugfast að 25% þrenging slagæðar í getnaðarlim kemur í veg fyrir stinningu. Reykingar geta því skert lífsgæði á margan hátt.
Húðin er líffærið sem endurspeglar líðan okkar og er fyrst til að láta á sjá eftir því sem árin færast yfir. Nikótín í tóbaki dregur æðar saman, háræðar í bandvef þrengjast og blóðflæði til húðþekjunnar minnkar. Þegar dregur úr blóðflæði verður húðin föl og líflaus þar sem frumur fá ekki nauðsynlegt magn af næringu og súrefni.
Fyrstu sjáanlegu einkenni hjá reykingafólki eru grár og mattur húðlitur. Húðin verður opnari, gljúpari og óhreinni, bólur og fílapenslar myndast, þar sem hún er að reyna eftir megni að losa sig við þau eiturefni sem safnast fyrir í líkamanum við reykingar. Pokar myndast undir augunum og fínar hrukkur koma fram, fyrst í kringum munninn. Í kringum fertugt eða fyrr koma fram ýmsar breytingar á húðinni hjá reykingafólki. Hún missir teygjanleika sinn og fínar línur á hálsi og í andliti myndast. Reykingafólk lætur fyrr á sjá en hinir sem ekki reykja. Reykingafólk er oft og tíðum mun þreytulegra, ellilegra og hrukkóttara en aldurinn segir til um.