Tannheilsa á 21. öld
Það þarf að huga að tannhirðu ungbarna mjög snemma
Tannsjúkdómar og aðrir kvillar í munni kosta þó okkur Íslendinga hundruð milljóna á ári. Þess vegna er nauðsynlegt að reyna af fremsta megni að koma í veg fyrir þá. Við þekkjum í dag helstu orsakirnar og ættum að geta náð langt í baráttunni gegn þeim.
Í lögum um heilbrigðisþjónustu frá 1990 (nr. 97, 28. september) segir í 1. gr. 1.1: Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er tök á að veita til verndar andlegri og félagslegri heilbrigði. Tannlækningar eru því hluti af heilbrigðisþjónustu en þessi þjónusta lýtur ekki sömu lögmálum í rekstri eins og ýmis önnur þjónusta við sjúklinga hér á landi.
Tryggingastofnun ríkisins (TR) hættir að taka þátt í kostnaði vegna tannlækninga við 18 ára aldur og eftir það er unga fólkinu ætlað að sjá um kostnað við tannlækningar að öllu leyti nema vegna slysa. Það er svo ekki fyrr en að ellilífeyrisaldri er náð að TR tekur þátt í kostnaði. Sérreglur gilda þó um tannréttingar og öryrkja sem fá endurgreiðslu í hlutfalli við örorku. Víða á Norðurlöndum nær endurgreiðsla hluta kostnaðar lengra, t.d. í Noregi til 21 árs og í Danmörku að nokkru leyti til 25 ára. Það er því ljóst að á meðan við höfum börn og unglinga undir ákveðnu eftirliti verðum við að fræða þau það vel að þau skilji mikilvægi þess að stunda reglulegt tanneftirlit a.m.k. einu sinni á ári eða jafnvel oftar ef þau eru í mikilli áhættu hvað varðar tannskemmdir.
Lítið er vitað með vissu um aldurshópinn 16-25 ára hvað varðar tanneftirlit og áhuga á tannheilsu. Á þessum aldri breytist margt í lífi fólks. Áætluð vannotkun fyrirbyggjandi heilbrigðisþjónustu aldurshópsins 18-24 ára var könnuð árið 1998 (Rúnar Vilhjálmsson prófessor, 1998). Könnunin tók ekki til tannlæknaþjónustu en draga má þær ályktanir af henni að18-24 ára einstaklingar sæki ekki þá þjónustu sem þeir þyrftu til tannlækna.
Trúlega skiptir fræðsla og reglulegt eftirlit mestu um það hve unga fólkið heldur sínum tönnum vel. Tannleysi var algengt meðal ungs fólks hér fyrr á árum en nú heldur sífellt stærri hluti eldra fólks eigin tönnum.
Mikill árangur hefur náðst undanfarna áratugi í baráttunni við Karíus og Baktus og eiga tannlæknar þar stóran hlut að máli. Þeir hafa verið að "saga undan sérgreinina" en verða þó varla atvinnulausir ef ekki fer að draga úr sykurneyslu fólks. Ástandið hjá okkur Íslendingum í tannheilbrigðismálum er þó að verða eins gott og á hinum Norðurlöndunum.
Könnun á tannheilsu meðal barna og unglinga á Íslandi var gerð á árunum 1986, 1991 og 1996. Umsjón og framkvæmd rannsóknarinnar var í höndum Sigfúsar Þórs Elíassonar, prófessors við Tannlæknadeild HÍ. Þátttakendur voru sex ára, 12 ára og 15 ára börn. Árið 1986 voru skemmdar, tapaðar og fylltar (DMFT) fullorðinstennur að meðaltali 6,6 hjá 12 ára börnum á landinu öllu. Tíu árum síðar reyndist þessi tala vera aðeins 1,5 eða 77% lægri. Á sama tímabili dró úr tannskemmdum fullorðinstanna hjá 15 ára unglingum um 72% og um 90% hjá sex ára börnum.
Frá því að fyrsta rannsóknin var gerð árið 1986 hefur neysla á sykri, sælgæti og gosdrykkjum aukist og er með því mesta sem þekkist í heiminum. Dagleg notkun súrra drykkja meðal barna og unglinga (skólanesti) hefur enn fremur leitt til sýrueyðingar á tönnum en hún er annars eðlis en tannskemmdir. Líklega má þakka þennan árangur að langmestu leyti betri tannlæknaþjónustu og auknum forvörnum í formi bættrar tannhirðu, áróðurs og fræðslu.
Það þarf að huga að tannhirðu ungbarna mjög snemma, eða umleið og sést í fyrstu tönn. Börn þurfa að geta tuggið, talað skýrt og brosað. Einnig varðveita barnatennurnar pláss fyrir fullorðinstennurnar sem koma síðar. Tapist barnatennur ótímabært er allt eins líklegt að þrengsli skapist og fullorðinstennur komi ekki upp á eðlilegan hátt.
Við tannlæknar, tannfræðingar og allt heilsugæslufólk sem sinnum börnum höfum ákveðnu skylduhlutverki að gegna. Við vitum t.d. að börn geta ekki þrifið tennur sínar vel fyrr en 9-10 ára. Sagt er að álíka erfitt sé að þrífa tennur með bursta og tannþræði eins og að sauma tölu á flík. Norðmenn miða oft við 10 -11 ára aldurinn.
Næturdrykkja ungbarna eftir að brjóstagjöf lýkur ætti einungis að vera bundin við vatn. Mjólk og safar á pela eru ávísun á tannskemmdir ungbarna. Það er mikilvægt að sofa með hreinar tennur.
Vannotkun á tannþræði er önnur aðalástæða tannskemmda og tannholdsbólgu barna, unglinga og fullorðinna. Síðar sigla svo tannholdssjúkdómar í kjölfarið og geta orðið stórvandamál síðar á ævinni. Víst er að fullorðið fólk missir fleiri tennur af völdum tannholdssjúkdóma en vegna tannskemmda. Flestir tannholdssjúkdómar byrja einmitt á stöðum sem tannburstinn nær ekki til. Þess vegna er enginn munnur hreinn fyrr en búið er að þrífa bilin á milli tannanna og verður það best gert meðtannþræði eða í sumum tilfellum með tannstöngli.
Í heilbrigðisáætlun til ársins 2010 sem gefin er út af heilbrigðis- og tryggingaráðuneytinu er eitt af forgangsverkefnunum að ná tíðni tannskemmda 12 ára barna niður í 1,0 DMFT. Það er að segja ein viðgerð eða skemmd tönn. (Árið 1996 var DMFT 12 ára barna 1,5). Annað markmið sem stefnt er að fyrir 2010 er að yfir 50% fólks 65 ára og eldra hafi a.m.k. 20 tennur í biti.
Fræðsla og forvarnastarf mun bæta framtíðartannheilsu einstaklinganna og þar með skila fleirum fullorðnum með eigin tennur allt til æviloka. Hækka mætti endurgreiðslualdurinn smátt og smátt í áföngum t.d. upp að 20 ára aldri og helst til 25 ára aldurs. Þá ættu flestir að hafa nægilegan þroska til að taka ábyrgð á tannheilsu sinni.
Magnús J. Kristinsson barnatannlæknir
Birt í Morgunblaðinu í tilefni tannverndardagsins, febrúar 2001.
