Grænmeti, ávextir og fiskur á borðum Íslendinga
Í apríl 2002 fór fram norræn könnun á neyslu grænmetis, ávaxta og fisks meðal Norðurlandabúa og Eystarasaltsþjóða. Þessar matvörur voru teknar fyrir sérstaklega, þar sem áhersla er lögð á að auka neyslu þeirra af heilbrigðisástæðum í öllum þessum löndum. Eins hefur nefnd á vegum Evrópusambandsins komist að þeirri niðurstöðu að neysla þessara matvara gefi nokkra vísbendingu um hollustu mataræðis Evrópuþjóða. Verkefnið var unnið af norrænum vinnuhópi um matvæli og næringu og kostað að mestu leyti af Norrænu ráðherranefndinni en Framleiðnisjóður landbúnaðarins styrkti einnig íslenska hlutann. Gallup á Íslandi sá um framkvæmdina hér á landi.
Manneldisráð tók þátt í verkefninu fyrir Íslands hönd og kynnir nú íslensku niðurstöðurnar en niðurstöður frá hinum löndunum verða birtar síðar.
Íslensku þátttakendurnir voru samtals 1002 á aldrinum 15-74 ára og komu af öllu landinu. Könnunin fór fram í síma í apríl og maí í öllum löndunum og var fólk spurt hversu oft það borðaði viðkomandi fæðu en ekki var spurt um magn.
Niðurstöður
Grænmetisneysla Íslendinga virðist orðin nokkuð almenn þar sem 59% segjast borða grænmeti a.m.k. 5 sinnum í viku. Hins vegar eru fáir stórtækir í neyslunni en aðeins einn af hverjum tíu borðar grænmeti tvisvar á dag eða oftar. Konur borða þó grænmeti mun oftar en karlar eða 6,5 sinnum í viku að meðaltali borið saman við 5,1 sinni í viku meðal karla. Sama er að segja um fólk á höfuðborgarsvæðinu borið saman við þá sem búa á landsbyggðinni, þótt munurinn þar sé ekki eins mikill og milli kynja, eða 6,1 skipti á viku á höfuðborgarsvæðinu borið saman við 5,4 skipti á landsbyggðinni. Þeir tekjulægstu borða grænmeti heldur sjaldnar en þeir sem eru með meðaltekjur en enginn munur er á hátekjufólki og þeim sem eru með meðaltekjur. Menntun virðist hins vegar vera sá þáttur sem hefur mest áhrif til að auka grænmetisneysluna og vegur hún mun meira en t.d. tekjur, kyn eða búseta.
Það vekur athygli að hrátt grænmetissalat verður oftar fyrir valinu en soðið eða matreitt grænmeti, ekki síst hjá konum. Algengustu grænmetistegundir eru einnig þær tegundir sem helst eru notaðar í salöt, að lauk undanskildum. Fimm efstu sætin verma agúrkur, tómatar, laukur, grænt salat og paprika. Blómkál, gulrætur, hvítkál, spergilkál og rófur eru hins vegar sjaldnar nefndar, en þessar tegundir eru oftar borðaðar soðnar eða matreiddar á einhvern hátt.
Kartöflur voru ekki taldar með grænmeti í könnuninni en það var spurt um þær sérstaklega. Það vekur athygli hversu almenn kartöfluneyslan er hér á landi, en 58% borða kartöflur a.m.k. 5 sinnum í viku. Algengast er að fólk borði soðnar kartöflur, en einn af hverjum þremur borðar steiktar eða franskar kartöflur einu sinni í viku eða oftar. Þar kemur aldur mjög við sögu en rúmur helmingur fólks á aldrinum 15-24 ára borðar franskar eða steiktar kartöflur vikulega en aðeins 9% fólks á aldrinum 65-74 ára. Kartöfluneyslan virðist hins vegar stjórnast af gjörólíkum þáttum borið saman við grænmeti, því ef litið er á áhrif kyns, búsetu, tekna og menntunar þá eru áhrifin ævinlega gagnstæð því sem kom fram í grænmetisneyslu. Þeir sem borða sjaldnast kartöflur eru þeir sem borða oftast grænmeti, þ.e. konur, fólk á höfuðborgarsvæði, þeir tekjuhærri og þeir sem eru með mesta menntun.
Nokkuð annað er uppi á teningnum þegar ávextir og ber eru annars vegar. Aðeins þriðji hver aðspurðra borðar ferska ávexti eða ber fimm sinnum í viku eða oftar en tæpur helmingur borðar einhvers konar ávexti, þar með talda soðna og niðursoðna eða ávaxtasafa a.m.k. fimm sinnum í viku. Hins vegar einkennist ávaxtaneyslan af svipuðum áhrifaþáttum og grænmetið, að því undanskildu að tekjur virðast ekki skipta máli, þeir tekjulægstu borða ávexti jafn oft og þeir tekjuhærri.
Þótt grænmeti og ávextir séu ekki lengur fágæt neysluvara á íslenskum heimilum er greinilega enn langt í land með að ná markmiðinu um fimm skammta á dag af grænmeti, ávöxtum og kartöflum á dag. Samkvæmt niðurstöðum könnunarinnar eru það aðeins einn af hverjum tíu sem ná þessu marki, og þá helst háskólamenntaðar konur af höfuðborgarsvæðinu!
Fiskur er enn nokkuð algengur á borðum Íslendinga samkvæmt könnuninni, því 85% segjast borða fisk eða skelfisk a.m.k. einu sinni í viku og 31% borða hann þrisvar í viku eða oftar. Fiskálegg og fiskur í salöt er þar meðtalinn. Aldur segir langmest til um fiskneysluna. Þeir sem eru 15 til 24 ára borða fisk að jafnaði 1,4 sinnum í viku en 65-74 ára borða fisk 2,7 sinnum í viku. Hins vegar er lítill munur á kynjum og svipaða sögu er að segja um búsetu eða menntun. Þó er fiskur heldur sjaldnar á borðum á höfuðborgarsvæði en annars staðar á landinu.
Lokaorð
Þessar niðurstöður gefa tilefni til nokkurrar bjartsýni um hollustu og mataræði landsmanna, þótt enn sé nokkuð langt í land með að þorri fólks nái hollustumarkmiðum um 5 skammta á dag af grænmeti og ávöxtum. Fiskur er enn algengur á borðum landsmanna en hitt er þó áhyggjuefni að ungt fólk borðar sjaldnar fisk, grænmeti og ávexti en þeir eldri, en því oftar steiktar og franskar kartöflur. Neysla skyndibita meðal ungs fólks á væntanlega sinn þátt í þessari niðurstöðu, en slík fæða einkennist sjaldan af miklu grænmeti, ávöxtum eða fiski. Heilsusamlegir skyndibitar og tilbúnir réttir eru væntanlega vænleg leið til að bæta mataræði ungs fólks. Eins má ætla að sú verðlækkun sem hefur orðið á flestum tegundum grænmetis síðustu mánuði, hvetji ungt fólk ekki síður en það eldra, til að borða meira grænmeti.
Sjá myndir sem fylgja:
Mynd 1: Grænmeti
Mynd 2: Kartöflur
Mynd 3: Franskar kartöflur
Mynd 4: Ávextir
Mynd 5: Fiskur
