Lífgaðu upp á lífið! - heilsubót með grænmeti og ávöxtum
Anna Sigríður Ólafsdóttir, matvæla- og næringarfræðingu hjá Manneldisráði
Fjöldi rannsókna síðustu ára sýnir að mataræði ríkt af grænmeti og ávöxtum dregur úr líkunum á mörgum tegundum krabbameina, hjarta- og æðasjúkdómum og minnkar líkur á offitu. Grænmeti og ávextir eru hitaeiningasnautt fæði sneysafullt af trefjum, vítamínum, steinefnum og fleiri lífvirkum efnum s.s. andoxunarefnum og plöntuestrogenum. Þessi efni eru meðal annars talin ástæða þeirra góðu áhrifa sem grænmeti og ávextir hafa á heilsufarið. Það er ekki víst í hverju þessara efna hollustan er helst fólgin og ekki ólíklegt að það sé samsetningu þeirra í grænmeti og ávöxtum að þakka. Sömu áhrifa virðist t.d. ekki gæta ef stök vítamín, steinefni eða önnur lífvirk efni eru tekin inn í töfluformi. Aðalatriðið er því að borða nógu mikið af grænmeti og ávöxtum!
Manneldisráð telur mikilvægt að hvetja til aukinnar neyslu á grænmeti og ávöxtum og er það eitt af meginmarkmiðum ráðsins. Manneldisráð hefur ásamt Krabbameinsfélaginu og Hjartavernd hvatt til aukinnar neyslu undir kjörorðinu "Fimm á dag". Með því er átt við að æskilegt sé að borða a.m.k. fimm skammta af grænmeti, ávöxtum og kartöflum daglega. Einn skammtur getur verið hvort heldur sem er einn meðalstór ávöxtur, 75-100 g af grænmeti (þ.e. 1 dl af soðnu grænmeti eða 2 dl af salati), 1-2 kartöflur eða glas af hreinum ávaxtasafa. Hér er um að ræða mikla aukningu frá því sem neytt er í dag eða úr u.þ.b. 275 g hjá fullorðnum og 200 g hjá börnum í 400-600 g á dag.
Grænmetis- og ávaxtaneysla íslenskra skólabarna á aldrinum 10-15 ára var könnuð 1992-1993. Hún reyndist vera langt undir því magni sem æskilegt getur talist. Grænmeti var 37 g á dag að meðaltali, sem samsvarar tæplega hálfum tómat eða einum þriðja hluta úr gulrót, en ávextir voru 75 g á dag eða sem samsvarar hálfum ávexti. Það er því augljóst að hvatningar er þörf. Fæðuvenjur dagsins í dag móta heilsufar þjóðarinnar í framtíðinni og framtíðin er í höndum barnanna.
Manneldisráð leggur til að ávöxtum, t.d. eplum, perum, banönum, mandarínum og jafnvel hráu grænmeti eins og gulrótum verði dreift í skólum á svipaðan hátt og nú tíðkast með mjólk og aðrar drykkjarvörur. Börn ættu að geta keypt grænmeti eða ávexti gegn miða eða áskrift í nestistímum. Grænmeti og ávextir sem liggja hálfan daginn í skólatöskum fara gjarnan illa og verða ólystugir en aftur á móti væru ferskar vörur boðnar fram í skólunum girnilegri og lystugri og gætu þannig verið hvatning til aukinnar neyslu. Börn læra líka hvort af öðru og borða gjarnan það sem vinsælt er á meðal skólafélaganna. Það gerir skólana að ágætum vettvangi átaks sem þessa.
Sumum börnum finnst einstaka tegundir af grænmeti ekki góðar, en flest borða þau ávexti vegna sæta bragðsins. Það er hins vegar um að gera að kynna sem flestar tegundir fyrir börnunum og leyfa þeim að venjast nýju bragði. Í raun ættu grænmeti og ávextir einmitt að höfða til barna vegna fjölbreytileika í lit og lögun ekki síður en bragði. Það er hægt að gera ótal margt úr náttúrunnar heilsufæði og lífga með því upp á einföldustu máltíðir. Auðvelt er að setja gúrku-, tómata-, epla- eða bananasneiðar á brauðið, niðurskorna ávexti út í súrmjólk og annan mjólkurmat, eða broskarl úr salati með kvöldmatnum svo einhver dæmi séu nefnd. Best er að gefa hugmyndafluginu lausan tauminn og leyfa börnunum að vera með í að lífga upp á lífið með grænmeti og ávöxtum!