Mataræði íslenskra kvenna með börn á brjósti og tengls þess við samsetningu brjóstamjólkur
Anna Sigríður Ólafsdóttir, matvæla og næringarfræðingur hjá Manneldisráði.
Samkvæmt Heilsuverndarstöð Reykjavíkur hefur tíðni brjóstagjafar á Íslandi verið há að minnsta kosti síðan 1970 og hafa tíðni og lengd brjóstagjafar aukist með árunum. Íslenskar matarvenjur, þar á meðal mikil fisk og lýsisneysla, voru hafðar að leiðarljósi við rannsóknina á tengslum fæðuvenja íslenskra ungbarnamæðra og samsetningu brjóstamjólkur. Tilgangur rannsóknarinnar var að kanna mataræði íslenskra kvenna með börn á brjósti og að efnagreina fituleysanleg næringarefni í brjóstamjólk þeirra. Upplýsingum var safnað um neyslumynstur kvenna, sem höfðu verið með börn á brjósti í 2 eða 4 mánuði. Úr mjólkursýnum var efnagreint A, E og D-vítamín, malondíaldehýð, heildarmagn fituefna og fitusýrusamsetningu. Loks voru tengsl mataræðis mæðra og samsetning brjóstamjólkur þeirra könnuð.
Upplýsingaöflun og aðferðir
Valdar voru 100 mæður af handahófi frá 4 heilsugæslustöðvum í Reykjavík og nágrenni, sem áttu börn sem urðu 2 eða 4 mánaða á því tímabili sem rannsóknin hófst. Af þeim tóku 77 mæður þátt í rannsókninni, en þar af áttu 37 tveggja mánaða og 40 fjögurra mánaða börn. Mæður voru heimsóttar og sólarhringsupprifjun á neyslu þeirra fór fram um leið og mjólkursýni voru tekin. Einnig voru mæður spurðar um almennar fæðuvenjur, menntun, reykingar, áfengis- og lyfjanotkun. Bjróstamjólkursýni voru frostþurrkuð og síðan efnagreind við Vínarháskóla í Austurríki.
Mataræði kvenna með börn á brjósti
Orkuinntaka kvenna með börn á brjósti var í samræmi við ráðleggingar (10 MJ), en miðað við manneldismarkmið var hlutu kolvetna of lágur og hlutur próteina og fitu of hár. Næg vítamín voru í fæðu kvenna með börn á brjósti, með fáum undantekningum, en D- og E-vítamín ásamt fólasíni náðu ekki ráðlögðum dagsskömmtum. Af stein- og snefilefnum voru járn, joð og selen undir því sem ráðlagt er.
Mynd 1: Skipting orkuefna ? neysla kvenna með börn á brjósti
Mynd 2: Hlutfall orkuefna - neysla kvenna með börn á brjósti
Fituleysin vítamín í móðurmjólk
Efnagreiningar á brjóstamjólk sýndu að retínóljafngildi (A-vítamín) voru í samræmi við ráðlegginar fyrir ungabörn og í samræmi við erlendar rannsóknir. b -Karótín var hins vegar í litlu magni í íslenskri brjóstamjólk, en tiltölulega lítið magn af karótínum er í íslensku fæði. Ef styrkur retínólpalmítats, var metinn sem hlutfall af heildarfituefnum í móðurmjólk, var fylgni á milli þessa hlutfalls og A-vítamíns í fæðu kvenna með börn á brjósti. Retinólpalmítat er það form A-vítamíns sem algengast er í líkamanum og í móðurmjólk.
Tókóferóljafngildi (E-vítamín) í brjóstamjólk fullnægðu einnig áætlaðri þörf ungbarna. Styrkur þeirra, sem hlutfall af heildarfituefnum, var lægri í mjólk mæðra, sem verið höfðu með börn sín á brjósti í 4 mánuði en þeim sem mjólkað höfðu í 2 mánuði. Þær konur sem tóku lýsi reglulega á meðan þær voru með börn sín á brjósti höfðu lægri styrk g -tókóferóls í mjólk sinni en þær mæður sem ekki tóku lýsi, en það hafði ekki áhrif á styrk tókóferóljafngilda í brjóstamjólk. Hugsanlega gengur á magn g -tókóferóls vegna aukinnar inntöku fjölómettaðra fitusýra þegar lýsi er tekið. g -Tókóferól er sterkur sindurvari, en vítamínvirkni hans er hins vegar lág.
D-vítamín reyndist vera í mun hærri styrk í brjóstamjólk en greint er frá í næringarefnatöflum og nýjar erlendar rannsóknir benda einnig til að eldri rannsóknarniðurstöður séu of lágar. Skýringin liggur í breyttum mæliaðferðum, þar sem að áður voru mældir vatnsleysanlegir þættir D-vítamíns í brjóstamjólk en nú er farið að mæla þá fituleysanlegu. Þrátt fyrir þessar niðurstöður er talið að hlutur D-vítamíns í brjóstamjólk dugi ekki til að fullnægja þörfum ungbarna og því eru ráðleggingar um gjöf AD-dropa og lýsis, eins og gert er á Íslandi, æskilegar.
Fitusýrusamsetning móðurmjólkur
Mikil neysla fisks og lýsis hefur áhrif á fitusýrusamsetningu móðurmjólkur og var hlutur dókósahexaenóiksýru (DHA) tiltölulega hár eða 0.36% af heildarfitusýrum. Til marks um hin beinu áhrif mataræðis á fitusýrusamsetningu brjóstamjólkur mátti glögglega sjá að hlutur DHA og skildra fitusýra var enn hærri í brjóstamjólk þeirra kvenna sem tóku lýsi reglulega. DHA gegnir mikilvægu hlutverki í þroska ungbarna, sérstaklega í heilbrigðri þroskun heila og taugakerfis.
Mynd 3: Mikilvægar fjölómettaðar fitusýrur í móðurmjólk, sem hækka við lýsisneyslu mæðra
Samantekt
Álykta má að mataræði íslenskra kvenna með börn á brjósti sé almennt gott og í samræmi við þarfir þeirra. Næringargildi íslenskrar móðurmjólkur er mikið og tengsl eru á milli A- og E-vítamíns í henni og fæðuvals mæðra. Það á einnig við um fitusýrusamsetningu mjólkurinnar, þar sem hlutfall fitusýranna stjórnast af mataræði. Tengslin eru þó ekki algild og bendir það til þes að almennt næringarástand móðurinnar skipti einnig miklu máli þegar samsetning brjóstamjólkur er annars vegar. Næringarástand mæðra var ekki kannað í þessari rannsókn, en álykta má að það sé almennt gott miðað við mataræði þeirra.
Anna Sigríður er matvæla- og næringarfræðingur og starfar hjá Manneldisráði Íslands. Leiðbeinendur hennar í þessu verkefni, sem jafnframt var mastersverkefni hennar, voru Inga Þórsdóttir, prófessor í næringarfræði við Háskóla Íslands og Ibrahim Elmadfa, prófessor í næringarfræði við Vínarháskóla í Austurríki.