Hvað borða börnin? Könnun á mataræði skólabarna
Laufey Steingrímsdóttir, forstöðumaður Manneldisráðs
Síðastliðinn vetur gekkst Manneldisráð Íslands loks fyrir ítarlegri könnun meðal skólabarna sem var meðal annars ætlað að svara þeirri grundvallarspurningu hvort börnin okkar fái nægilega holla og næringarríka fæðu. Könnunin fór þannig fram að þjálfaðir spyrlar heimsóttu 22 skóla víðs vegar á landinu og tóku viðtöl við nemendur úr 5., 7. og 9. bekkjum grunnskóla, samtals 1166 börn og unglinga.
Niðurstöður könnunarinnar sýna að skortur á nauðsynlegum næringarefnum telst varla almennt vandamál meðal íslenskra skólabarna þótt því sé ekki að neita að einstaka börn sýni merki um ófullnægjandi viðurværi. Vöxtur og þroski barnanna ber þessari niðurstöðu ekki síður vitni, því óvíða verða börn hávaxnari en einmitt hér á landi og hefur meðalhæð farið hækkandi undanfarna áratugi.
Þótt börn og unglingar líði ekki skort er samt sem áður hægt að benda á nokkur atriði í mataræði þeirra sem brýnt er að færa til betri vegar. Til dæmis er áberandi að sykurneyslan er mun meiri en þekkist meðal nágrannaþjóða. Hvert barn borðar að jafnaði hvorki meira né minna en 167 grömm af sykri á dag og samsvarar það tveim desilítrum. Þegar dreginn er frá sá sykur sem er í fæðutegundum frá náttúrunnar hendi, til dæmis í ávöxtum, mjólk og ávaxtasafa verða enn eftir 96 grömm af hreinum strásykri sem hvert barn innbyrðir á dag. Svo mikil sykurneysla hefur vart verið skráð í nokkurri neyslukönnun meðal nágrannaþjóða. Gosdrykkir og aðrir sykraðir svaladrykkir eiga drjúgan þátt í þessari miklu neyslu og lætur nærri að helmingur sykursins sé innbyrtur á þann hátt.
Svo vikið sé að öðrum fæðutegundum sem eru áberandi í fæði ungs fólks þá er neysla mjólkur og mjólkurvara yfirleitt rífleg bæði meðal stráka og flestra yngri stelpna. Hægt er að fullyrða að mjólk og mjólkurmatur séu veigameiri þáttur í fæði íslenskra barna en víðast hvar annars staðar. Þegar stúlkur komast á unglingsár minnkar mjókurneyslan oft verulega, jafnvel svo að kalkþörfinni er ekki fullnægt sem skyldi. Fjórða hver stúlka á þessum aldri fær minna en ráðlagðan skammt af kalki daglega. Þessi þróun er sérstaklega bagaleg þar sem stúlkur hafa einmitt þörf fyrir kalkríka fæðu á unglingsárum þegar bein þeirra þéttast hvað mest og örast. Kalklítil fæða á þessum árum getur því haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir beinstyrk síðar á ævinni og er ástæða til að óttast að bein brotni frekar eða falli saman þegar komið er á efri ár ef kalk skortir á unglingsárum.
Þegar á heildina er litið breytist mataræði stúlkna heldur á verri veg þegar kemur á unglingsár. Sérstaklega er áberandi hve margar 14 ára stúlkur sleppa morgunmat. Rúmlega 40 af hundraði þeirra borða engan morgunmat að minnsta kosti þrisvar í viku eða oftar. Meðal tíu ára telpna telst slíkt til algjörrar undantekningar og flestir tíu ára krakkar, bæði strákar og stelpur, borða morgunmat á hverjum degi.
En hversu mikilvægt er að borða morgunmat? Kennarar gera sér eflaust manna best grein fyrir gildi þess að nemendur komi ekki matarlausir í skólann. Svangir krakkar eru einfaldlega ekki góðir nemendur, þeir eru ýmist eirðarlausir eða þreyttir. En niðurstöður könnunarinnar sýna að áhrif þess að sleppa morgunverði eru víðtækari en marga hefði grunað. Það kemur nefnilega í ljós að þeir nemendur sem borða morgunverð sjaldan eða aldrei, fá mun næringarsnauðara og lélegra fæði en þeir sem borða nánast alltaf morgunmat. Munurinn á næringarefnum í fæði þessara tveggja hópa er slíkur að þeir sem borða morgunmat flesta daga vikunnar fá 50% meira af öllum nauðsynlegum næringarefnum en hinir sem sleppa morgunmatnum. Ástæðan fyrir þessum mikla mun er ekki aðeins afburða hollusta og næringargildi morgunverðarins, heldur skiptir hitt ekki síður máli að þeir sem sleppa morgunmat borða greinilega meira af lélegri fæðu seinna um daginn en hin sem byrja daginn með morgunmat. Það kemur því ekki á óvart að sykurneyslan er mun meiri meðal þeirra sem sleppa morgunmatnum og einnig er algengara að þessi sömu börn séu feitlagin. Niðurstaðan virðist sú að það sé beinlínis fitandi fyrir ungar stúlkur að borða ekki morgunmat og með því að byrja daginn án þess að borða sé að nokkru leyti búið að marka stefnuna fyrir daginn í sjoppufæði, sælgæti og gosdrykki.
Nesti eða matur í skóla eru mikilvægir þættir í neyslu barna og unglinga. Tíu ára börn sem búa í þéttbýli koma langflest með ágætt nesti að heiman, í flestum tilfellum gróft brauð eða ávöxt. Nestispökkum fer strax að fækka meðal stelpna í 7. bekk og þegar komið er í 9. bekk sjást fáir með nesti, hvort heldur er strákar eða stelpur.
Þótt nestismálin séu í ágætu horfi meðal yngri barnanna er ástæða til að vekja athygli á einu mikilvægu atriði. Í öllum skólum í þéttbýli eru seldir drykkir í nestistíma. Mjólk er þar ævinlega á boðstólum en oftast eru þar líka sætir drykkir, kókómjólk, safi og svaladrykkir. Mjólkin á mjög í vök að verjast þar sem hún er í samkeppni við sæta drykki og nú er svo komið að hún er sá drykkur sem minnst er selt af í skólum landsins. Flest börn drekka þar af leiðandi sætan drykk í skólanum þótt síst sé á sykurneyslu þeirra bætandi. Það er athyglisvert að vatn stendur nemendum yfirleitt ekki til boða í nestistímum. Í Mýrarhúsaskóla á Seltjarnarnesi hefur verið bryddað á þeirri ágætu nýbreytni að bera fram kalt vatn í nestistíma. Börnin hafa með sér mál eða bolla að heiman sem þau geyma í hólfi í skólastofunni og er ískalt vatnið borið fram í könnu. Þetta er dæmi um einfalda og ódýra aðgerð sem getur haft veruleg áhrif til að minnka neyslu sætra drykkja meðal skólabarna.
Aðstaða barna og unglinga í dreifbýli er allt önnur en í þéttbýli hvað varðar mat í skóla. Dreifbýlisskólar eru flestir einsetnir og nemendur fá yfirleitt heitan mat í hádeginu og jafnvel er boðið upp á morgunverð í sumum heimangönguskólum. Áhrif skólamáltíðarinnar koma meðal annars fram í því að börnin drekka mjólk eða vatn í skólanum þar sem ekki er um annað að velja með heita matnum.
Máltíðaskipan nemenda í þéttbýli er verulega frábrugðin því sem algengt er meðal fullorðinna samkvæmt fyrri könnun Manneldisráðs. Skólatíminn hefur mest áhrif þar sem margir nemendur eru í skóla í hádeginu en fá nestistíma um miðjan morgun. Hádegisverðurinn er því seint og hann er mun veigaminni en hádegisverður fullorðinna, enda má ætla að mörg börn sjái um sig sjálf eftir skóla og velji hvað þau fá sér að borða. Hins vegar er síðdegishressingin eða "kaffið" mun orkuríkari máltíð meðal nemenda í 7. og 9. bekkjum en hjá fullorðnum. Síðdegishressingin veitir um fjórðung heildarorkuneyslunnar og er næststærsta máltíð dagsins meðal nemenda. Á þessum tíma er sykurneyslan mest þar sem kex, sætir drykkir, sælgæti og sætabrauð eru algengar neysluvörur.
Það vekur óneitanlega athygli hve lítið fer fyrir grænmetisneyslu íslenskra barna og unglinga. Meðalneysla á þessum fæðutegundum er 35 grömm á dag sem samsvarar einum þriðja hluta úr gulrót eða hálfum tómati á dag. Minna getur það varla orðið og þetta áhugaleysi fyrir grænmeti kemur skýrt fram í trefjamagni fæðunnar sem er langt undir ráðlagðri neyslu. Ávaxtaneysla er heldur ekki ýkja mikil þótt heldur sé hún burðugri en grænmetisneyslan. Að meðaltali borða börn um það bil hálfan ávöxt á dag eða 73 grömm. Litlar vinsældir ávaxta meðal íslenskra barna má sjálfsagt útskýra að einhverju leyti með óvenju miklu og almennu sælgætisáti. Ávextir eru gjarnan borðaðir sem nokkurs konar ígildi sætinda og því er ekki að efa að börn borðuðu minna af sælgæti ef þau fengju meira af ávöxtum.
Börn borða alla jafna fituminna fæði en fullorðnir. Þau smyrja brauðið minna, nota gjarnan minni feiti með mat og fjarlægja frekar fituna af kjöti en fullorðnir. En fá börnin næga fitu? Hefur áróður fyrir fitusnauðum matvörum ef til vill gengið út í öfgar þannig að fæðið fullnægi ekki þörf barna og unglinga fyrir orku og fitu? Bæði í Svíþjóð og Bandaríkjunum hafa næringarfræðingar og barnalæknar haft áhyggjur af þessu og fundið dæmis þess að börn hafi fengið of fitusnautt fæði vegna ofstækisfullrar og misskildrar viðleitni til heilsusamlegs fæðuvals eða vegna megrunaráráttu ungs fólks. Í fáum orðum sagt sjáum við engin merki þessa í niðurstöðum könnunarinnar. Fæði íslenskra barna getur svo sannarlega verið ófullnægjandi bæði með tilliti til fitu og annarra næringarefna en það á þá rót sína að rekja til óhóflegs sætindaáts, gosdrykkjaneyslu og lélegra fæðuvenja, samfara óreglu á máltíðum og engum morgunverði en ekki ofstæki í notkun fitusnauðra hollustuvara. Það er athyglisvert að samkvæmt könnuninni fá þau börn sem velja léttmjóllk í stað nýmjólkur að jafnaði hæfilega fitu úr fæðunni auk þess sem þau borða bætiefnaríkara fæði en almennt gerist meðal jafnaldra þeirra.
Samkvæmt manneldismarkmiðum er talið æskilegt að hlutur fitu sé innan við 35 af hundraði heildarorku og hlutur sykurs innan við 10 af hundraði orkuneyslu. Um helmingur barna og unglinga nær markmiðinu með tilliti til fitu en mun færri takmarka sykurneysluna í samræmi við markmið. Aðeins áttunda hvert barn fylir hollustumarkmiðum Manneldisráðs, þegar á heildina er litið, og takmarkar bæði fitu og sykur eins og þar er ráðlagt.
Mataræði barna og unglinga ber menningu okkar ekki síður vitni en afrek á sviði lista og vísinda. Þessum menningarþáttum gætum við öll sinnt mun betur, bæði foreldrar, skólamenn og stofnanir. Við þurfum að fræða, rækta og hvetja og það sem mestu máli skiptir, við þurfum að auðvelda börnum og unglingum aðgang að hollum mat. Þegar sjoppur eru á næsta götuhorni við flesta skóla, þegar börn og unglingar eru í skóla á tímum sem stangast á við vinnutíma foreldra, þegar börn geta ekki matast á venjulegum matmálstímum vegna skólagöngu eða íþróttaæfinga, þá er ekki alltaf auðvelt að velja hollan mat.
Þótt þjóðfélaginu verði að sönnu ekki umbylt á svipstundu og einsetinn skóli með skólamáltíðum sé enn framtíðarsýn, er engin ástæða til að láta sér algerlega fallast hendur. Við getum þrátt fyrir þessar aðstæður komið meira til móts við þarfir barna og unglinga. Manneldisráð hefur nýlega stofnað samstarfshóp sem er ætlað að koma með ábendingar og hugmyndir varðandi matarmál nemenda á skólatíma. Skólastjórnendur, foreldrasamtök, menntamálaráðuneyti og fleiri aðilar eiga fulltrúa í hópnum og er ætlunin að kynna tillögur hans á haustmánuðum. Eins hefur Manneldisráð dreift bæklingi meðal allra nemenda í 5., 6. og 7. bekkjum grunnskóla með leiðbeiningum um fæðuval ásamt bréfi til forráðamanna barnanna og leiðbeiningum fyrir bekkjarkennara. Samsvarandi bæklingur fyrir eldri nemendur er í bígerð og verður honum væntanlega dreift á hausti komanda.