Velferð íslenskra barna - sóknarfæri á umbrotatímum

18.8.2009

Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, ávarpaði ráðstefnuna við opnun.

Hann sagði m.a. að erfitt hefði verið að búa til ávarp á þessum tímum. Verið væri að skera niður á öllum stigum og svo virtist sem byrja ætti á börnunum, t.d. í skólum þar sem draga ætti úr allri þjónustu og fjölga nemendum í bekkjum. Skorið væri niður á þeim stöðum þar sem menn gætu ekki kvartað. Hann sagðist hafa fengið skammir fyrir að gagnrýna að þarna væri verið að skera niður á sama tíma og verið væri að byggja tónlistarhöll niðri við höfn. Hvernig eigum við að bregðast við aðstæðum eins og eru hjá okkur núna? Samningarnar vegna Ice Save, með breytingunum, hafa litlu breytt; við þörfum samt sem áður að greiða af þessu næstu 22 árin – þar á meðal ófæddu börnin okkar. Hremmingarnar sem Finnar fóru í gegnum þegar þar var kreppa höfðu mjög slæmar afleiðingar fyrir börn og ungt fólk. Kári sagði að sorgin sem fyllti hann nú gerði honum erfitt að flytja ávarpa hér í dag. Hann vonaði samt að hann hefði rangt fyrir sér með framtíðina og óskaði fundargestum góðs gengis á ráðstefnunni.

Dóra S. Bjarnason, prófessor í félags-, fötlunar og sérkennslufræði menntavísindasviði HÍ, tók við sem fundarstjóri ráðstefnunnar og kynnti næsta atriði: Raddir unga fólksins.

Diljá Helgadóttir, Harpa Ósk Björnsdóttir og Glódís Perla Vigfúsdóttir, frá Ungmennaráði Barnaheilla fluttu stutt erindi. Þær þökkuðu fyrir tækifærið að fá að koma og fjölluðu um stöðu barna eftir að kreppan skall á. Nefndu m.a. að þær væru ósáttar við að ekki væri rætt við börn um kreppuna. Einnig að kreppan væri ekki bara slæm; fólk væri nú meðvitaðra um peninga og í hvað þeir færu. T.d. Værið endurunnið meira. Um sl. jól hefðu þær sjálfar t.d. ákveðið að gefa eingöngu heimgerðar jólagjafir. Í lokin létu þær í ljós þá ósk að krakkar fengju fleiri tækifæri í framtíðinni til að láta skoðanir sínar í ljós á opinberum vettvangi.

Robert Biswas-Diener, frá Portland State University, flutti erindi sem hann nefndi: ,,Focusing on strengths when working with children and adolescents”. Hann byrjaði á að sýna mynd af manni í Kalkútta, Indlandi, einum fátækasta manni heims, sem vinnur fyrir sér með því að flytja fólk í hjólavagni fyrir minna en 1 dollar á dag. Hann og fjölskyldan býr í ,,slömmi” án nokkurra þæginda. Mikil hætta er á sjúkdómum hjá fólkinu og ef hann mætir ekki til vinnu vegna veikinda þá er honum refsað með því að fá ekki greitt fyrir veikindadaginn auk þess sem hann þarf að vinna einn dag kauplaust. Hvernig fer hann að því að lifa lífinu? Jú, vegna barnanna sinna, sem koma hlaupandi á móti honum á hverju kvöldi og spyrja alltaf þess sama: ,,Pabbi, komstu með nammi handa okkur?” En hann hefur ekki efni á að kaupa sælgæti handa þeim en bara það að börnin hafa þá trú á honum að hann muni geta komið með nammi handa þeim einn daginn dugar til að halda honum ánægðum með lífið.

Robert kynnti til sögunnar unga drengi í ,,slömminu” sem gætu annað hvort orðið glæpamenn, eins og flestir aðrir þar, eða lært eitthvað fengju þeir til þess aðstoð. Sagði svo frá verkefni sínu og vinar síns, Strenghts Projects, sem þeir stofnuðu til að geta

aðstoðað fólkið í slömminu. Þeir spyrja fólkið um styrkleika sína og reyna svo að styrkja það í að efla þá. Byrjuðu á konunum, sem m.a. sögðu að styrkleikar þeirra væru samheldnin innan þeirra raða. Þær töldu sig geta gert mjög mikið í að efla sig ef þær gætu saumað, svo félagið gaf 60 konum 4 saumavélar sem þær hafa getað nýtt mjög vel.

Minnti á að þetta fólk hafi gengið í gegnum mun meiri erfiðleika en við nokkurn tíma og það geti ekki gefið okkur ráð um banka eða fjármál – heldur að með því að geta treyst á hvert annað þá muni takast að gera mjög margt.

Hann ræddi því næst um:

1. Strenghts, 2. Growth Mindset, 3. Adversity

Nefndi að eftir komuna til Íslands hefðu allir rætt við sig um hversu erfitt væri á Íslandi núna. Hann hefði verið í Suður-Afríku nýlega og þar talaði fólk aftur á móti um að nú væru tímar endurnýjunar þar í landi. Með slíkum hugsunarhætti ættum við líka að geta litið á ástandið sem tækifæri.

1. Strengths

Kynnti styrkleikamódel sitt og hvernig við gætum nýtt okkur það. Minntist í því sambandi á ungu stúlkurnar sem bjuggu sjálfar til jólagjafir í stað þess að kaupa. Fannst slíkt mjög til eftirbreytni. Hann nefndi til sögunnar ýmis dæmi um það hvernig fólk gæti fundið styrkleika sína þrátt fyrir erfiðar umhverfisaðstæður. Hann ræddi t.d. um dreng í ,,slömminu” sem hann hefði spurt hvað hann vildi verða og hann svarað læknir. Hversu mikilvægt það væri að trúa á sjálfan sig. Um annan dreng, innflytjanda í Bandaríkjunum, sem hefði gengið í gegnum mjög erfiðan skilnað foreldra sinna en til að takast á við erfiðleikana hefði hann fundið út að íþróttir hjálpuðu honum og hann því hellt sér út í iðkun þeirra. Ræddi um vinkonu sonar síns, barn innflytjenda, sem getur verið erfitt því slíkt fólk er oft utangarðs í samfélaginu. Hún hefði fundið út að sinn styrkur væri að hún væri frábær trúður. Robert sýndi mynd af stúlkum í Argentínu, sem voru með klúta fyrir andlitinu svo þær þekktust ekki, en þær voru að mótmæla óviðunandi aðstæðum í landi sínu. Og hann sýnd mynd af Maríu í Haiti, sem býr á öskuhaugunum en þrátt fyrir það er hún tandurhrein og með punt í hárinu. María er góð í að syngja og skrifa.

Sköpunarhæfileikar (creativity):

Robert ræddi um að börn hafi mjög marga og einstaka styrkleika; t.d. forvitni, sem er náttúruleg leið til að læra og að auki eru þau yfirleitt mjög skapandi. Börn eru heldur ekki búin að læra ,,þetta er ekki hægt” svo þau eru óhrædd að reyna eitthvað nýtt eða skapa eitthvað alveg nýtt.

2. Mindset

Ræddi um það hvernig börn þróa með sér eigin sjálfsmynd. Fólk er oft að tala um það við börn að þau séu gáfuð. En komið hefur í ljós að það sé ekki nógu gott, því það geti leitt til þess að þau vinni ekki eftir bestu getu. Skýrði muninn á ,,Fixed mindset” og ,,Growth mindset”, sem aðallega liggur í því hversu mikið börn/fólk leggur á sig; þeir sem eru í ,,growth” flokknum leggja meira á sig. Þessir þættir hafa áhrif á ,,resilience” fólks; hvernig það aðlagast aðstæðum og að geta breyst miðað við aðstæðurnar.

3. Adversity

Robert kynnti til sögunnar Josh, frá Indlandi. Hann er munaðarlaus vegna þess að móðir hans var drepin þegar hann var 2 ára. Samt gengur honum mjög vel bæði í daglegu lífi og í skólanum. Í því sambandi ræddi hann um hvernig börn komast vel í gegnum erfiðleika. Rannsóknir sýna að þessi börn eru t.d. jákvæð, félagslega þroskuð, létt í lund og eiga auðvelt að tengjast örðum. Þarna er ekkert talað um gáfnafar.

Áhrif kreppu á fólk

Robert sýndi mynd af fólki, fullorðnum og börnum, í rússíbana. Eitt barnið virtist mjög hrætt en var það afþví að það var í rússibana eða afþví að mamma þess var hrædd? Ræddi í kjölfarið áhrif annarra á tilfinningar okkar, ekki síst áhrif á börnum. T.d. er hægt að tala um hvernig okkur muni takast að komast í gegnum erfiðleikatímabilið í stað þess að hamra á því hversu erfitt allt sé.

Hvert kastljósið beinist hefur áhrif á hvernig við lítum á umhverfið og líf okkar. Ef það beinist einungis að því neikvæða þá hefur það áhrif á það hvernig okkur finnst líf okkar vera.

,,The story of strenght”

Hann sýndi mynd frá Montesoriskóla þar sem börn með logandi kerti í tengslum við hátíð sem var hluti af hefð í skólanum. Fastar hefðir í skólastarfinu styrkja hann í starfi. Einnig hvernig hægt sé að draga fram styrkleika allra nemenda í skólastarfinu og sagði í því sambandi frá skóla þar sem alltaf voru nokkrir nemendur sem aldrei tóku próf, afþví þeir þóttu svo lélegir. En svo kom kennari sem tókst að draga fram styrkleika allra, þannig að allir nemendur gátu tekið prófin. Þetta gerði hann með því að leggja áherslu á alls konar styrkleika, ekki bara í hefðbundunum námsgreinum. Nýtti m.a. þessa áherslu á styrkleika til að kenna mannkynssögu sem hafði bæði þau áhrif að krakkarnir lærðu betur og fóru að kanna eigin styrkleika.

Að lokum

Að lokum nefndi Robert nokkur fleiri dæmi um fólk sem grípur hvert tækifæri sem gefst. Sýndi mynd af ,,slömmi” í Kalkútta, þar sem fólk hafði komið auga á að hægt væri að búa sér samastað í steinsteyptum frárennslisrörum. Krakkarnir í þessu hverfi búa við margs konar erfiðleika en eru samt hamingjusöm á sinn hátt með það litla sem þau hafa.

Engar spurningar bárust úr sal en einn kennari sagði frá því að hann hefði kennt jákvæða sálfræði í Fjölbrautarskólanum í Breiðholti. Mikil ángægja væri með kennsluna og þetta væri í fyrsta sinn sem margir nemendir sendu þakkir, auk þess sem þeir hefðu nefnt að jákvæða sálfræðin hefði hjálpað þeim að læra önnur fög.

Dóra Guðrún Guðmundsdóttir, forstjóri Lýðheilsustöðvar, flutti erindið ,,Áhrif efnahagsþrenginganna á heilsu og líðan Íslendinga – niðurstöður rannsókna Lýðheilsustöðvar”.

Fyrirlestur Dóru Guðrúnar Guðmundsdóttur.

Hún nefndi í upphafi hversu miklu máli það skipti að horfa jákvætt á málin; þ.e. að sjá glasið hálffullt í stað hálftómt. Einnig að það hefði vakið áhuga hennar á sínum tíma að fara í framhaldsnám hversu áhugavert það er að skoða þá eiginleika sem einkenna fólk sem gengur vel í lífinu. Hér á eftir kemur fram nokkuð af því sem kom fram í máli Dóru Guðrúnar um leið og hún fór yfir glærurnar í fyrirlestri sínum:

Áhrifaþættir hamingju

Athyglisvert er að tekjur skýra ekki nema 1-4% af hamingju Íslendinga. Heilsa og félagslegir þættir hafa þar mest áhrif en hamingja getur haft verndandi áhrif. Að vera í sambúð og að sinna vinum og fjölskyldu hefur einnig mikil áhrif – og þar á ekki að vera nein kreppa núna.

Hamingja þjóða

Á mynd yfir hamingju þjóða sést að vestrænu velferðarríkin koma einna best út – þar eru þó líka þjóðir þar sem þjóðartekjur eru ekki svo miklar en engu að síður er þjóðin hamingjusöm. Verg þjóðarframleiðsla á Íslandi – sést að ekki er svo mikið samband á milli tekna og hamingju. Íslendingar eru alltaf fremur hamingjusamir.

Líðan Íslendinga frá okt. 2008-júní 2009 - niðurstöður rannsókna Lýðheilsustöðvar.

Capacent-Gallup sá um rannsóknina fyrir stöðina en spurningar voru lagðar fyrir í lok október 2008, janúar og í maí/júní 2009.

Traust: 2004-2009

Síðustu 3 mælingarnar á þessari mynd eru þær sem LHS lét gera. Þær sýna að fólk hefur misst mjög trúna á hina ýmsu stólpa í samfélaginu.

Traust: 18-24 ára

Hér sést að unga fólkið er t.d. að missa trúna á fjölmiðla í enn ríkari mæli en fullorðnir.

Enda hafa fjölmiðlar verið mjög uppteknir af því að segja frá því að allt sé að fara á versta veg, sem er ekki rétt og mjög óábyrgt. Í heildina sjást þarna mjög miklar breytingar. 

Hamingja:

Sýnir skalann yfir hamingju á Íslandi yfir nokkurra ára tímabil; eitt árið mældumst við 8,5 sem er það hæsta sem sést hefur í heiminum. Strax eftir fall bankanna þá erum við samt í 7,8. Fólk virðist átta sig á því að hér höfum við mjög margt, þrátt fyrir allt. Við verðum svo að hafa í huga að það hvernig okkur fullorðna fólkinu líður hefur áhrif á börnin.

Streita:

Eðlilegt að streitustuðullinn fari aðeins upp – en við megum ekki sjúkdómsvæða ástandið, enda eru þetta ekki miklar breytingar sem við sjáum þarna.

Reiði: 18-24 ára

Þessi aldurshópur sker sig aðeins úr heildarhópnum. Þarna sést að um 30% fólksins finnur meira fyrir reiði núna.

Sorg: 18-24 ára

Hér sést að um 23% finna fyrir meiri sorg núna. 

Vonleysi:18-24 ára

Rúm 30% finna fyrir vonleysi – en það virðist aðeins vera að draga þarna úr.

Depurð:18-24 ára

Unga fólkið sýnir minni breytingar þarna en þeir eldri og það sama á við um kvíða. Unga fólkið virðist eiga erfiðara með að takast á við þessar tilfinningar. Draga þarf betur fram hvernig hægt er að takast á við þessa þætti.

Geðheilsa

Hér er skali sem sýnir svör við spurningum um geðheilsu og er hann ,,normalaður”. Þegar fólk var spurt út í þætti sem hafa áhrif á geðheilsu þá er fólk almennt ekki að koma illa út. Breytingarnar eru ekki eins miklar eins og hefði mátt vænta. Það hefur hvorki orðið aukning á komu á almennar geðdeildir né unglingageðdeildir – samt er alltaf verið að spyrja starfsfólk þar hvort ekki sé allt brjálað að gera.   

Glæra yfir Spurningarnar:

Meirihluti Íslendinga er að ná góðum tókum á þeim atriðum sem þarna spurt er um. Í fjölmiðlum er samt verið að sýna Íslendinga sem svartsýna þjóð af því við höfum ekki nógu mikla trú á að leysa megi vanda bankakerfisins.

Bjartsýni:18-24

Sýnir að mikill meirihluti er alltaf eða oft bjartsýnn á framtíðina. Þessu verðum við að halda á lofti. Ef við spyrðum unga fólkið okkar t.d. hvort eitthvað væri verra hjá þeim núna heldur en það var í fyrra, þá væri ekki er ólíklegt að það svaraði að svo væri ekki.

Það sló mig að heyra Robert segja að nærri hver einasti sem hann hefði hitt hér hefði nefnt að við ættum mjög erfitt núna.

Í jákvæðu tilfinningaástandi

Þegar fólk er í jákvæðu tilfinningaástandi þá líður því betur, er meira skapandi og á auðveldara með að leysa úr vandamálum.

Glæran með myndinni af fossinum ,,Health in the River of Life”

Mjög lýsandi og skemmtileg. En hún vekur líka upp spurninguna: Hvar eigum við að verja kröftunum? Dags daglega þarf okkur að takast að skapa okkur þær aðstæður sem gera okkur sem best kleift á að takast á við það sem lífið býður okkur. En vel má líta á Ísland sem samfélag tækifæra.

Heilsa

Þurfum að setja stefnuna á heilbrigði - það sem eflir okkur og styrkir – alla vega til jafns á við sjúkdómana.

Að lokum minnti Dóra Guðrún á samnorræna ráðstefnu sem haldin verður 21. október nk. og er e.k. framhald af því sem fjallað var um í dag.  Allir eru velkomnir á þessa ráðstefnu.

 

Héðinn Unnsteinsson, sérfræðingur í heilbrigðisráðuneytinu fjallaði um aðkomu heilbrigðisþjónustunnar að velferð barna á tímum efnhagsþrenginga.

Fyrirlestur Héðins Unnsteinssonar

Héðinn nefndi að hann væri sérfræðingur í stefnumótun og að hann vildi byrja á því að tala um orðfæri og málfræði. Í því sambandi minntist hann á nokkrar stefnur sem mótaðar hefðu verið fyrir málefni barna og ungmenna og að aðgerðaráætlanir vegna þeirra hefðu ekki komist á koppinn – einkum vegna notkunar orðsins ,,verði” hjá stjórnsýslunni. Sýndi mörg dæmi þar sem þetta kemur fyrir – og hnykkti á því að framkvæma þyrfti það sem sagt væri að ætti að gera.   

Heilsugæslan

Ekki er vitað hversu mikið verður skorið niður hjá heilsugæslunni; hún er núna með 600 milljón kr. skuldahala. Vert er að taka fram að öll þjónusta fyrir börn og ungmenni er gjaldfrjáls. Þegar rætt er við starfsfólk í mæðravernd þá segist það finna fyrir almennt meiri fyrir áhyggjum mæðra af ástandinu.

Skólasviðið

Samkvæmt rannsóknum eru 20% barna á Íslandi langveik, einna helst vegna geðrænna vandamála. Spyrja má hvort að við séum að sjúkdómavæða börnin okkar? Héðinn sagðist ekki hafa náð að skoða þetta í samanburði við nágrannaþjóðirnar. En hvernig svo sem samanburðurinn er þá finnst honum þetta fullhá tala.

Skólaheilsugæslan

Samkvæmt upplýsingum koma nú fleiri til skólahjúkrunarfræðinga en í fyrra.

BUGL

Þar er biðlisti eftir plássum.

Vinnuhópur um aðgerðir vegna kreppu 

Héðinn greindi frá vinnuhópi heilbrigðisráðuneytisins um afleiðingar kreppu og skýrði frá því að m.a. hefðu þau skoðað hver áhrif kreppu urðu í Finnlandi og Svíþjóð. Hópnum var ætlað að koma með tillögur að aðgerðum og hópurinn hefur nú lokið þeirri vinnu og skýrsla hans kom á vef heilbrigðisráðuneytisins í hádeginu í dag.

Skýrsla vinnuhópsins, á vef heilbrigðisráðuneytisins

Finnland

Skoðað var mjög mikið af efni frá Finnlandi sem sýndi að stuðningur við börn og ungmenni var alls ekki nógu mikill. Fjöldi barnaverndarmála jókst t.d. margfalt. Einnig fjöldi barna sem vistaður var utan heimilis. Þetta getur auðvitað líka stafað af öflugri barnavernd en samanburður við hin Norðurlöndin sýnir að ástandið í Finnlandi var annað en í hinum löndunum.

Glæra með tölum yfir öryrkja í Fnnlandi sýnir hversu hrikaleg aukning hefur þar orðið hjá ungu fólki.

Ísland

Að þétta sálfræðilega netið í kringum börn, unglinga og atvinnuleitendur á tímum kreppu mun væntanlega verða mun ódýrara fyrir samfélagið þegar til framtíðarinnar er litið en að gera það ekki. En hvernig eigum við að standa að þessari þéttingu?

Héðinn nefndi nokkur dæmi, auk þess sem hann vísaði í skýrslu vinnuhópsins, sem hann hefði verið að vinna að í 8 mánuði – sem væri kannski of langur tími.

 

Stella K. Víðisdóttir, sviðsstjóri Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar og Páll Ólafsson, félagsráðgjafi Grinduravíkurbæ kölluðu erindi sitt: Staða barna á umbrotatímum.

Fyrirlestur Stellu K. Víðisdóttur

Stella K. Víðsdóttir

Sagði frá Velferðarvaktinni sem félagsmálaráðherra kom á koppinn og er skipuð 16 manna stýrihópi, en yfir 100 manns hafi komið að starfinu. Fór yfir hlutverk hennar og nefndi að fram væri að koma önnur skýrsla hópsins. Meðal þess sem komið hefur fram er að aukning hefur orðið á óskum um ráðgjöf og að einstæðir foreldrar, langtíma atvinnulausir, barnafjölskyldur og lágtekjufólk ættu erfiðast. Aðeins meira atvinnuleysi er í Reykjavík en á landsbyggðinni, þó væri aðeins að draga þar út. Atvinnuleysi er mikið áhyggjuefni; þeir sem eiga erfitt standa höllum fæti þegar harðnar í ári og sinna þarf þessum hópum vel. 

Hjá velferðarsviði Reykjavíkurborgar hefur orðið aukning í ,,virkum” málum. Um 30% aukning í málafjölda. Einnig er aukning í fjárhagsaðstoðarmálum og virðist hún vera viðvarandi. Talsvert fleiri fá nú framfærslustyrk en áður.

Barnaverndartilkynningar: janúar-maí, 2005-2009

Sést að talsverð aukning hefur orðið á árinu 2009. (831 árið 2005 en 1135 jan- maí 2009). Skoða á betur þær ástæður sem liggja þarna að baki en m.a. hafa skólarnir tilkynnt meir en áður. Búið að skoða júní og júlí og þar er engin sláandi breyting; ástandið er svipað.

Öflug þjónusta er úti í hverfum í þjónustumiðstöðvum borgarinnar og gripið hefur verið til ýmissa viðbragða og aðgerða. Sérstök viðbragðsáætlun hefur verið gerð í barnaverndinni til frekari stuðnings börnunum í borginni. Stjórnamálamenn eru í vinnuhópi um þessi mál, sem vonandi skilar sér við gerð fjárhagsáætlunar næsta árs.

Að lokum ítrekaði Stella að standa þarf vörð um það að velferðarþjónustan verði ekki skert, sem þýðir að kostnaður í þeim málaflokki verður meiri. En samráð og upplýsingamiðlun er lykillinn að góðum árangri í þessari vinnu.  

 

Fyrirlestur Páls Ólafssonar 

Páll Ólafsson

Hóf mál sitt á því að segja söguna af tilvist huldufólksins, þ.e. óhreinu börnin hennar Evu sem hún leyfði Guði ekki að sjá. Páll segist telja að börn innflytjenda séu í dálítið sömu stöðu og óhreinu börnin hennar Evu. Barnahópur velferðarvaktarinnar, sem Páll er formaður fyrir, telur að áhrif kreppunnar séu ekki ennþá komnar fram. Það sé staðreynd að börn í þjóðfélögum þar sem kreppa ríkir fari ver út úr ástandinu en þeir fullorðnu. Hann sagði að við yrðum að taka á barnaverndarmálunum og taka alvarlega þá staðreynd að í sumum sveitarfélögum hefur barnaverndartillkynnningum fjölgað um allt að 40%!

Hann undraði sig á því að ekki væri fjallað um þessi mál í ríkissjónvarpinu og þar birt fræðsla um það sem þarf að gera.

Páll talaði um hversu mikilvægt væri að viðhalda mannauðnum sem væri að vinna með þessum hópi. Og að núna væri sem betur fer auðveldara að fá menntað fólk til starfa í leik- og grunnskólum. Gæði í mannlegum samskiptum skiptu afar miklu máli og að oft skipti meira máli hvernig hlutirnir væru sagðir heldur en það sem sagt væri.

Hlusta meira-tala minna, er ágæt regla núna. Það verður að forgangsraða – börnin verða að geta verið örugg í sínu skólasamfélagi og geta tekið þátt í félagslífi, án tillits til fjárhagsstöðu foreldranna. Það þarf að styðja starfsfólk sem vinnur með börn og ungmenni. Hvar fá það stuðning til að geta sinnt sínu starfi á þessum erfiðleikatímum?

Fleiri þurfa að kynnast skólastarfinu og skólafólk ætti í ríkari mæli að kynna sér starf annarra skóla. En eitt er víst; við verðum að bregðast við núna!

 

Að byrgja brunninn - kynning á verkefnum Velferðarsjóðs barna

Elín Þorgeirsdóttir

Mentorverkefnið Vinátta (vinátta.is) er eitt þeirra verkefna sem Velferðarsjóðurinn hefur styrkt. Björk Þorgeirsdóttir, gerði rannsókn á verkefninu og kynnir Elín niðurstöður hennar.  Hrund Erlingsdóttir var mentor og kynnir verkefnið út frá eigin reynslu.

Þeir sem eru Mentorar eru á aldrinum 19-24 ára, og eru e.k. stóri bróðir eða systir fyrir barn á aldrinum 7-10 ára, og það snýst um vináttu og fyrirmyndir. Mentor og barnið hittast einu sinni í viku, þrjá tíma í senn. Verkefnið telst til gæða- og þróaðra verkefna, þar sem það stendur yfir lengur en í 5 ár. Til eru nokkrar gerðir mentora og nú er verið að þróa jafningjamentora.  Það eru 20 skólar á þremur skólastigum sem taka þátt í verkefninu.

Rannsóknaniðurstöður Bjarkar sýna m.a. að um er að ræða gagnvirka félagsmótun, þar sem bæði mentor og barn læra. Flestir mentorar sammála um að þeir hafi öðlasat skilning á því hvernig börn hugsa nútildags. Einnig hversu lærdómsríkt það sé að kynnast félagslegum bakgrunni barna. Sú vinna að skipuleggja samverustundirnar hafi verið mjög gagnleg, sem og að kynnast aðstöðu barna af erlendum uppruna. Þar er aftur á móti áhyggjuefni hversu mikið foreldrarnir eru í burtu frá börnunum, vegna langra vinnudaga.  Einnig hversu erfitt er fyrir fólkið að fá upplýsingar um það sem er að gerast í samfélaginu, sem gerir það að verkum að það verður utangátta. Mikilvægt er talið að verkefnið standi áfram breiðum hópi barna til boða. Kennarar og skólastjórnendur hafa lýst yfir ánægju með það og telja það mjög gagnlegt.

Hrund Erlingsdóttir sagði frá reynslu sinni af því að vera mentor. Það hafi verið mjög skemmtilegt, einkum vegna þess að vinnan við það á sér stað úti í samfélaginu. Hún hafi lært að taka betur tillit til annarra og að þekkja eigin mörk. Hún telur það skila sér mikilvægri reynslu út í lífið. Einnig hafi það gefið henni óvænt tækifæri til að leyfa sér að vera barn dálítið lengur. Verkefnið kennir manni að litlu hlutirnir í lífinu skipta miklu máli. Telur að hún hafi jafnvel fengið meira út úr verkefninu en mentorstrákurinn sinn.  

Þórey Edda Elísdóttir, verkefnisstjóri Sumargleðinnar, sagði frá því að Velferðarsjóður barna hafi leitað eftir samstarfi við skipuleggjendur sumarnámskeiða. Niðurstaðan hefði verið að Sjóðurinn niðurgreiddi námsskeiðsgjöld um 50% og eina máltíð á dag. Styrkurinn náði til um 15.000 þátttakenda um allt land. Foreldrar voru sérstaklega ánægðir með þetta og töldu styrk sem þennan koma sér sérstaklega vel á tímum eins og núna.

  

Jón Gunnar Bernburg, dósent í félagsfræði við HÍ, nefndi sitt erindi:  Velferð unglinga. Hér á eftir fer nokkuð af því sem fram kom í máli hans við flutning fyrirlestursins:

Jón Gunnar sagði að ,,unglingavandamál” hefðu mikið verið rannsökuð á undanförnum árum en að í dag yrði fókusinn hjá honum á velferðina. Hann færi í áhrif efnahagslegra erfiðleika á velferð unglinga, þ.á.m. bein áhrif, s.s. uppeldi og fjölskyldulíf. Talið er að efnahagsvandi geti grafið undan góðum samskiptum á heimilinu, orsakað rifrildi o.þ.h. Fátækt getur valdið féalgslegri einangrun, því unglingarnir eru þá síður í stakk búnir að taka þátt í neyslusamféalgi jafningjanna. Þetta hefur áhrif á félagslegan samanburð, sem verður óhagstæður.

Óbein áhrif

Fátækt getur haft félagsleg áhrif í nærumhverfinu og getur orsakað áhættu, þ.e. smitunaráhrif sem setja unglinginn í áhættuhóp.

Spurt var m.a.:

Er verra fyrir ungling að vera fátækur í efnuðu samfélagi?  Þetta var þá líka skoðað út frá gögnum Hagstofu Íslands.

Svo virðist sem umtalsverð tengsl séu á milli fátæktar og áhættuþátta fyrir sjálfsvígstilraunum. Fátækt er áhættuþáttur fyrir kannabisneyslu, siðrofi, þ.e. að brjóta megi reglur, veikum fjölskyldutengslum, alvarlegum rifrildum við foreldra, líkamlegu ofbeldi af hendi fullorðins. Athuga samt að fylgni er ekki jafngildi orsakatengsla.

Hefur nærumhverfi áhrif á velferð unglinga, þ.e. skólahverfið?

Skiptir munur á milli skólahverfi miklu máli? Já, hverfið virðist hafa áhrif. Því meiri fátækt í hverfinu því meiri áhætta. Jafnvel þótt viðkomandi búi ekki við fátækt heima hjá sér.

Minni líkur eru á kannabisneyslu í hverfi þar sem meðaltekjur eru háar, fáar einstæðir fjölskyldur og fáir innflytjendur; meiri líkur eru í hverfi sem er samsett af ofangreindu.

7% líkur eru á daglegum reykingum í hverfum þar sem lítið er um ,,slæm” heimili og fjölskyldulíf er almennt gott; þ.e. krakkar sem búa á góðum heimilum. Mjög háar líkur eru á daglegum reykingum hjá þeim sem búa í ,,fátæku” hverfi. Þarna er hætta á smitunaráhrifum. Sams konar mynstur má sjá um kannabisneyslu og ofbeldi.

Samspil heimilishátta og samfélagsþátta

Það ætti að vera verra að vera fátækur í efnuðu hverfi; félagslegur samanburður er mjög slæmur. Líkur á sjálfsvígstilraunum á mjög fátækum heimilum er 19,5%. í fátæku hverfi er munurinn á milli heimila aftur á móti lítill.

Félagsleg útskúfun

Í efnuðu samfélagi eru litlar líkur á að einhver frá efnuðu heimili sé beittur einelti, en á fátæku heimili er líkurnar 26, 5%. Þetta er aftur á móti lítill áhættuþáttur í fátæku hverfi.

Hvað gerist þegar efnahagslegir erfiðleikar aukast í samfélaginu? Líklega stækkar hópurinn sem er í beinni áhættu (v. fátækt á heimilinu). Líka sá hópur sem er í óbeinni áhættu (vegna fátæktar annarra).

Hagnýting æskulýðsrannsókna á vettvangi 

Bryndís Björk Ásgeirsdóttir, verkefnsisstjóri BSc náms í sálfræði við HR og sérfræðingur hjá Rannsóknum og greiningu og Geir Bjarnason, forvarnafulltrúi Hafnarfjarðarbæjar.

Bryndís Björk Ásgeirsdóttir kynnti bakgrunn og starfsemi Rannsókna og greininga en æskulýðsrannsóknir hafa farið fram á þeirra vegum á meðal grunn- og framhaldsskólanemenda árlega, einnig á meðal ungs fólks sem fallið hefur úr námi.

Samantekt á niðurstöðum þessara rannsóknasýna m.a. að eftirlit og stuðningur foreldra, magn tíma sem þeir verja með börnum sínum og tengsl við aðra foreldra draga úr líkum á vímuefnaneyslu barna og auka líkur á góðum námsárangri. Einnig að í skólum þar sem foreldrar þekkja aðra foreldra og vini barna sinna eru minni líkur á því að hver einstakur nemandi neyti áfnegis, og meiri líkur á góðum einkunnum, óháð því hvort barnið tilheyri þessum hópi.

Þátttaka barna í tómstundastarfi og íþróttum er einnig mikilvæg forvörn gegn vímuefnaneyslu. Börn sem búa við álag eru líklegri til að leggja út í sjálfskaðandi hegðun , þ.m.t. afbrot. Með því að koma í veg fyrir slíkt ætti þar með að draga úr líkum á þessu. Heilsusamlegur lífsstíll eykur líkur á betri námsárangri.Traust þekking og samstarf er lykillinn að góðum árangr og stefnumótunarvinna og aðgerðir þurfa að byggjast á vönduðum rannsóknum.

Íslenska módelið er aðferðafræði til að stemma stigu við vímuefnanotkun barna og ungmenna. Snýst um að samræma vitneskju og aðgerðir allra lykilaðila í nærsamfélaginu.

 

Geir Bjarnason sagði frá því hvernig rannsóknaverkefni hefðu nýst á vettvangi; í raunveruleg umbótaverkefni. M.a. var leitað til unglinga um það hvernig hægt væri að koma í veg fyrir ljótt veggjakrot. Þeir lögðu til að unglingarnir fengju að skreyta þessi svæði og þar með myndu veggjakrotarar láta þau í friði.

Geir sýndi mynd yfir þátttöku krakka í íþróttum en farið var að niðurgreiða þátttöku í íþróttum. Strákarnir tóku þá kipp en þátttaka stelpnanna fór að dala. Í kjölfar þeirra niðurstaðna kom krafa um að ástæðan fyrir því væri skoðuð betur. Nýjar upplýsingar komu þá frá stelpunum sjálfum, m.a. að þær væru að vinna með skóla, voru að stunda líkamsrækt, sem ekki telst íþrótt, og ef ein stelpa hætti þá hættu jafnvel tvær aðrar. Einnig er samkeppni hindarandi þáttur fyrir þátttöku stelpna. Í kjölfarið var unnin áætlun til að hafa áhrif á þessa þætti.

Skólahverfarannsókn

Gerðar voru rannsóknir á áfengisnotkun nemenda í 9. bekk og sýndu þær mikinn mun á milli hverfa. Gripið var til aðgerða og strax ári seinna sýndi sig að breyting hafði orðið til batnaðar. Sama gilti um rannsókn á hassnotkun. Niðurstöður rannsókna sýna stöðuna en það erum við, fólkið á staðnum, sem getum gripið til aðgerða sem breyta stöðunni. Allir viðkomandi aðilar fá niðurstöðurnar og vinna í samræmi við þær, yfirleitt í samráði við alla aðra lykilaðila. Félagsmiðstöðvar eru í öllum skólahverfum og þar er hægt að vinna með krökkunum utan skólatíma og þetta er því mjög mikilvægur vettvangur. 

Núna þarf að fara að vinna meira með framhaldsskólum svo hinn góði árangur sem næst í grunnskólanum haldist þar.

Síðan er 16-24 ára atvinnulaust fólk sá hópur sem er í mjög miklum vanda – og við vitum ekki hvað við eigum að gera fyrir þennan hóp. Þetta er sérstakur áhættuhópur og fólkið má ekki alast upp við aðgerðarleysi.

 

Héðinn Svarfdal Björnsson, verkefnisstjóri fræðslumála hjá Lýðheilsustöð fjallaði um heilsueflandi framhaldsskóla. Hann nefndi að þetta væri verkefni sem væri verið að vinna að hjá Lýðheilsustöð.

Fyrirlestur Héðins Svarfdals Björnssonar

Hann benti á að fólk þyrfti að muna að ungt fólk er skilgreint sem börn til 18 ára aldurs og að þar með væri um helmingur framhaldsskólanema börn. Rannsóknir sýna að mikil aukning verður á reykingum og áfengisneyslu krakkanna frá lokum grunnskóla til byrjunar í framhaldsskóla. En rannsóknir sýna líka að skólinn getur raunverulega stuðlað að bættri heilsu og líðan nemenda og þar með betri námsárangri.

Vitað er að ýmislegt virkar ekki, t.d. ekki að fá fyrrverandi fíkil til að koma og tala yfir nemendum og ekki heldur að vera með veggspjöld ein og sér. O.fl. í þessum dúr.

Heilsueflandi skólar – afhverju?

Undir heilsueflandi skóla fellur m.a. skólaumhverfið, menning og skólabragur, skólastefnur og aðgerðir. Gera þarf stefnu skólans um heilsusamlegt, öruggt og heilsuhvetjandi umhverfi, samstaf við lykilaðila, o.fl. og þá ekki síst að starfsfólk fái fræðslu.

Heilsueflandi framhaldsskóli útilokar ekki önnur verkefni, þvert á móti, en til grundavallar er að skólinn verður að hafa frumkvæði að heilsueflingunni.

Starfið um heilsueflandi framhaldsskóla er allt ennþá í mótun og gott er að fá þetta tækifæri í dag til að fá viðbrögð. Menn hafa t.d. verið að íhuga hvaða þættir þurfi að vera til staðar í heilsueflandi framhaldsskóla, einnig hvort hægt sé að veita þeim skólum viðurkenningu sem vinna á þennan máta. Flensborg í Hafnarfirði ætlar að vera s.k. ,,pilotskóli” verkefnisins og við stefnum að því að byrja þar á næringarþættinum, þ.e. heilsusamleg næring í framhaldsskóla. Forvarnafulltrúar í skólunum yrðu tengiliðir verkefnisins, en þeir eru ekki ábyrgðaraðilar þess.

 

Samantekt og pallborð

Bryndís Kristjánsdóttir, sviðsstjóri samskipta- og fræðslusviðs Lýðheilsustöðvar, fór yfir það helst sem fram hafði komið yfir daginn en nefndi jafnframt að efni ráðstefnunnar, ásamt glærum flestra fyrirlesara, yrðu aðgengilegt á vef Lýheilsustöðvar.

Því næst hófust pallborðsumræður en þátttakendur þar voru Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreininga, Ögmundur Jónasson, heilbrigðisráðherra, Árni Páll Árnason, félags- og tryggingamálaráðherra, Sigrún Sveinbjörnsdóttir, dósent við Háskólann á Akureyri, og Þórólfur Þórlindsson, fyrrverandi forstjóri Lýðheilsustöðvar.

Kári Stefánsson: Finnst áhugavert að sitja við hliðina á tveimur mönnum sem hafa átt þátt í að búa til skuldaklafa fyrir íslensku þjóðina um ókomin ár. Finnst sem menn hafi gleymt því hversu mikilvægt það var fyrir okkur að verða sjálfstæð, fullvalda þjóð. Er ekki að segja að ég hafi aðra lausn á þessu máli en þeir. En þetta er það sem við erum að skilja eftir fyrir börnin okkar. Mér finnst það heldur léleg forgangsröðun að við þurfum að ljúka við tónlistarhöll niður við höfn í stað þess að byggja upp skóla.

Ögmundur Jónasson: Höfum sett fram óskalista og þurfum kannski að tala í viðtengingarhætti. Finnst yfirskrift þessarar ráðstefnu mjög góð. Fram hefur komið að reynsla Finna sýndi að þeir gengu alltof langt í að skera niður. Oft er alltof langt á milli óskanna og gjörðanna. Hvað er búið að halda margar ráðstefnur um áhrif ofbeldis í sjónvarpinu? Samt höldum við áfram að sýna ofbeldismyndir. Hversu margar ráðstefnur um skaðsemi áfengis fyrir unglinga, og áhrif af auðveldu aðgengi að áfengi? Á sama tíma eru áfengisauglýsingar sýndar mjög víða, m.a. í ríkissjónvarpinu. Lýðheilsustöð varaði á sínum tíma við því að lækkaður yrði skattur á sykraða gosdrykki, heilsunnar vegna, en hvað gerði alþingi? Lækkaði skattana mest á sykraða gosdrykki. Í ráðuneytinu erum við að grípa til ýmissa aðgerða til að fylgjast með velferð barnanna okkar og til að stuðla að heilbrigði þeirra. En það er mikilvægt að samfélagið sé að fygjast með og gagnrýna okkur. Ég tel að við getum best unnið úr vandanum með því að vinna saman – en samt á samfélagið að vera gagnrýnið.

Árni Páll Árnason: Tek undir orð Ögmundar um samhengið á milli orða og gerða. Skil vel að Kári hafi ekki verið með hýrri há í morgun. Skil vel að fólk á aldrinum 18-24 ára eigi erfitt núna, þetta fólk hefur aldrei upplifað neitt nema uppgangstíma. En var samfélagsgerðin sem við bjuggum við áður sú besta? Ó, nei. Stjórnkerfi okkar á erfitt með að taka utan um flókna málaflokka. Samfélagið sem við búum við núna hefur þó þvingað okkur til þess. Velferðarvaktin er einn þátturinn sem við erum að vinna að og er vinna sem ég er mjög stoltur af. Þarna verða allir að vinna saman og múrar eru brotnir. Grundvallarforsenda fyrir því að við vinnum svona er að unnið er þvert á stofnanir og ríkið og sveitarfélög vinna saman. Mun ástandið núna verða til þess að okkur takist að draga inn fólk sem hingað til hefur verið utangátta í samfélaginu? Við skulum nýta kreppuna til góðra verka.

Sigrún Sveinbjörnsdóttir: Þakka fyrir einstaklega skemmtilegan og fræðandi dag. Tónn dagsins var bjartur, þrátt fyrir að Kári hafi slegið þungan tón í morgun. Aðalfyrirlesari dagsins, erlendi fræðimaðurinn, ræddi við okkur um jákvæða sálfræðigrein, sem er u.þ.b. 10 ára gömul fræðigrein. Hann talaði um að nálgast öll verkefni, stór sem lítil, með jákvæðni. Það er mannbætandi. Dóra Guðrún talaði um að við þyrftum að koma okkur í jákvætt tilfinningaástand sem foreldrar. Ég hef einmitt verið að hugsa um þetta á mínum vinnustað og dagurinn í dag hefur sannarlega hjálpað mér á þeirri leið. Samvinna á alla kanta mun skila okkur áfram. Síðan vil ég koma með innlegg í umræðuna um ,,mindsetting" en á mínum vinnustað höfum við notað orðið ,,hugarfesta".

Þórólfur Þórlindsson: hér hefur verið gaman og uppbyggilegt í dag. Sé engan mun á því sem Kári sagði hér í morgun og allir aðrir; þ.e. að börn og unglingar verði sett í forgang. Höfum ekki verið að gera það hingað til. Velferðarsjóður barna kom til dæmis til vegna þess að Valgerði fannst þarna ekki nógu að gert. Breyta verður forgangsröðun í fjármálum. Það er rétt hjá Árna Páli að stjórnkerfið hjá okkur er ekki í stakk búið til að gera það. Svo verðum við að bæta samstarf. Ekki í fyrsta og ekki í síðasta skipti sem við stöndum frammi fyrir því að erfitt er að vinna saman, vítt og breitt. Ráðuneyti eiga t.d. mjög erfitt með að vinna saman. Hef t.d. velt því fyrir mér hvort að þetta væri betra ef við værum með eitt velferðarráðuneyti. Ef við skerum meira niður í menntakerfinu, sem við höfum þegar gert svo að nú er ekki hægt að sinna sérkennslu o.þ.h., þá mun kostnaðurinn bara birtast í öðru ráðuneyti, t.d. félagsmála. Er ódýrara fyrir okkur að draga úr fjármagni til HÍ svo færri nemendur komast að? Þeir færu þá væntanlega bara beint til atvinnuleysissjóðs. Stjórnmálamenn þurfa að berjast þarna með okkur.

Spurningar úr sal:

Sesselja Traustadóttir, áhugamanneskja um hjólreiðar: Sagðist sjá sóknarfæri í nýrri þjóðfélagsmynd. Hún sagði þvínæst frá þróunarverkefni í einum skóla í borginni um að nota hjólið sem farkost. Óskaði eftir að Ögmundur talað við aðra ráðherra um að koma á samstafi um almenna notkun á reiðhjólum sem almenningssamgöngur.

Helga Björk, sem sagðist vinna að eineltisforvörnum: Ætlið þið að taka ráðherraábyrgð í eineltismálum? Ætlið þið að veita fjármagni til eineltissamtakanna Jeríkó? Ætlið þið að koma í veg fyrir einelti á ykkar vinnustað? Ég óska eftir já eða nei svörum.

Richard Einarsson: hef rekið mig á það að ráðuneytin virðast ekki vita hvert verksvið þeirra er. Gott væri að aðeins væri eitt velferðarráðuneyti – er það hægt? Eða að fólk komi bara á einn stað til að fá lausn sinna mála.

Héðinn Unnsteinsson: Er með lausn; stærsti hlutur síðustu fjármála fór í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Tel að menn ættu þar að geta að unnið miklu meira saman. Gætu kannski flutt í glerturninn í Borgartúninu; tel að þá myndi myndast dínamíkin sem þarf.

Svör pallborðs:

Ögmundur: Sú stefna að opinberar stofnanir leigi húsnæði frekar en eigi það hefur haft heftandi áhrif. Stofnanir eru njörvaðar niður til jafnvel 25 ára. Velferðarráðuneyti, jú, mér finnst það góð hugmynd, enda verið nokkuð í umræðunni. Höfum verið of upptekin við stofnanahugsunina í stað þess að hugsa í verkefnum. Sveitarfélög ættu t.d. alveg að geta sameinast um verkefni án þess að þau þurfi að renna saman. Þannig er hægt að ná fram skipulagsbreytingum sem annars næðu ekki fram nema með þvingunaraðgerðum. Hefur t.d. tekist mjög vel á Akureyri, þar sem menn hafa komið á kerfi án þvingana.
Ég vil axla ráðherraábyrgð á einelti og við höfum verið að hittast í ráðuneytum um þau mál. Þetta er brýnt málefni sem þarf að halda á lofti.
Hjólamálin, jú það þarf stefnu í þessu máli. Við Íslendingar gerum gjarnan það sem er auðveldast; að innræta okkur að langa til að hjóla er það sem þarf. Tek áskoruninni um að taka umferðarmálin til skoðunar.

Árni Páll: Ég veit að samgönguráðherra og umhverfisráðherra hafa verið að ræða saman. Þversagnirnar hjá okkur eru svo miklar, eins og sjá má t.d. með bílastæðahús sem verið var að byggja við MH. Það ætti að rukka fólk háar upphæðir fyrir að leggja þarna.
Við verðum að taka eineltismálin alvarlega. Ég get ekki svarað spurningunum með nei-i eða já-i. Eigum við að vera með velferðarráðuneyti, já, en það þarf líka að taka á öðrum ráðuneytum. Eiga önnur ráðuneyti ekki að tala saman? Eru menntamál ekki velferðarmál? Við menntamálaráðherra erum að setja upp vinnuhóp sem er að taka á atvinnumálum ungs fólks, en á sama tíma erum við að skera niður í menntamálum. Verðum að nálgast stjórnkerfið á dínamískari hátt. Ráðherrar eiga ekki að vera eins og sjálfstætt sólkerfi. Núna eru menn að taka holt og bolt ákvarðanir; menn eru að skera niður í einu ráðuneyti og við það rýkur kostnaður upp í öðru ráðuneyti, t.d. hjá mér.

Kári Stefánsson, stutt komment: Samfélagið sem við bjuggum í 2007 var ekki sjarmerandi en núna erum við haltrandi samfélag og það dugar ekki að tala bara um að í því felist tækifæri.

Þórólfur Þórlindsson: Alveg klárt mál að við erum í stöðu þar sem við verðum að leika þvingandi leiki. Það þarf samstarf í samfélaginu og að lyfta hlutum upp. Við erum að vanmeta alla, ekki síst unga fólkið. Erum að takast á við vandann af krafti. Núna ber almenningur minna traust til fjölmiðla en þingmanna, og ber hann þó ekki mikið traust til þingmanna. 

(Bryndís Kristjánsdóttir, sviðsstjóri samskipta- og fræðslusviðs, skráði).  

 

Senda grein