Leiðarvísir fyrir lífið

Viðtal um verkefnið Vinir Zippýs sem birtist í Uppeldi 6.tbl. 18. árg. Vetur 2005

Tilfinningar, tilfinningar. Það er ótrúlegt hversu margar kenndir geta komið upp í hugann á skömmum tíma. Sumir lúmskar, aðrar auðþekkjanlegar. Sumir stjórna þeim og þekkja meðan aðrir láta stjórnast af þeim eins og parið hér að ofan. Og þá erum við komin að kjarna málsins. Erum við meðvituð um tilfinningar okkar og tölum við um þær eða leyfum við þeim að stjórna okkur? Í raun má segja að viðbrögð okkar við þeim kenndum sem koma upp í lífsins ólgusjó skeri úr um hvort við náum að fanga lífshamingjuna eða ekki. Leyfum við reiðinni og vonbrigðunum að ná tökum á okkur þegar erfiðu hlutirnir koma upp eða einbeitum við okkur að lausnunum?

Vinir Zippýs

Í nýju verkefni sem Lýðheilsustöð er að hrinda af stað verður 6-7 ára börnum kennt að einbeita sér að takast á við erfiðleika sem kunna að mæta þeim í daglegu lífi á uppbyggilegan hátt, læra að greina eigin tilfinningar og finna heppilegar leiðir til að tjá þær.

Verkefnið nefnist ,,Vinir Zippýs” og er alþjóðlegt forvarnarverkefni á sviði geðheilsu. Það verður kennt í völdum skólum næsta haust en verður forprófað í Ingunnarskóla, Norðlingaskóla og á leikskólanum Maríuborg í vetur.

Í framtíðinni eru bundnar vonir við að öll grunnskólabörn í 1.og 2. bekk njóti þessarar kennslu. ,,Vinir Zippýs” hófst árið 1999 í Danmörku og Litháen og var upphaflega hugsað sem sjálfsvígsforvarnaverkefni fyrir ung börn en þróaðist síðar út í allsherjar geðrækt fyrir börn.

Það hefur verið í stöðugri þróun síðustu sex ár og þúsundir barna hafa farið í gegnum námsefnið með góðum árangri en Ísland er 10. landið til að taka það upp.

Guðrún Guðmundsdóttir verkefnisstjóri Geðræktar hjá Lýðheilsustöð segir ýmsar ástæður fyrir því að ákveðið var að fara út í slíkt verkefni hér á landi. Ein þeirra sé að e.t.v. verði börnin á vissan hátt útundan í hraða nútímans. ,,Margir foreldrar gera miklar kröfur til sjálfs sín en hafa síðan lítinn tíma og orku til að sinna börnunum eftir langan vinnudag,” segir hún. ,,Skóladagurinn er langur og oft lítill tími til samvista.

Við hugsum í raun vel um alla efnislega þætti í kringum börnin, en hugum við nægilega vel að andlegri og tilfinningalegri líðan þeirra? Ég er ekki að halda því fram að það sé einhver tilfinningafátækt hér á landi heldur að við tölum ekki nóg um hvernig okkur líður og gefum börnunum ekki nægjanlegt svigrúm til að tala um tilfinningar sínar.

Þá hafa hegðunarraskanir aukist í skólum sem má e.t.v. að einhverju leyti rekja til þess að við greinum vandann frekar í dag en áður en einnig til þess að mörgum börnum líður ekki nógu vel.

Þetta verkefni er m.a. ætlað til þess að bregðast við þessu og kenna börnum að þekkja og tala um tilfinningar sínar og finna út leiðir til að takast á við þær.”

Kennt að bjarga sér.

Námsefnið,,Vinir Zippýs” byggist á 6 sögum um skordýrið Zippý og vini hennar sem er hópur af ungum börnum.. Í sögunum standa þau frammi fyrir ýmsum aðstæðum sem mörg börn þekkja vel og snerta vináttu, samskipti, einmannaleika, einelti, að takast á við breytingar s.s. skilnað foreldra, missi og sorg. Hverri sögu fylgja síðan mismunandi verkefni.

Gengið er út frá því að ef hægt er að kenna ungum börnum að takast á við erfiðleika þá eigi þau að vera betur í stakk búin að takast á við vandamál á unglingsárunum og síðar á lífsleiðinni.

,,Börnunum er í raun kennt að bjarga sér sjálf.” segir Guðrún. ,,Ef þú stendur frammi fyrir vanda þá eru oftast einhverjar leiðir færar til að takast á við hann og sumar eru árangursríkari en aðrar.

Rannsóknir hafa sýnt að eftir því sem við þekkjum fleiri leiðir, þeim mun betur farnast okkur.

Börnin læra þetta í gegnum námsefnið. Þeim er kennt að það er eðlilegt að bregðast misjafnlega við hinum ýmsu aðstæðum sem þau standa frammi fyrir í daglegu lífi en um leið að til eru mismunandi aðferðir til að takast á við þær.

Í einum hluta námsefnisins er t.d. tekið sérstaklega á missi og sorg. Þar kemur fram að það er nauðsynlegt að allir fái að tala um líðan sína og að viðbrögð fólks eru misjöfn.”

Guðrún segir að þetta sé mikil viðhorfsbreyting frá því sem tíðkaðist fyrr á tímum. ,,Áður fyrr máttu strákar t.d. ekki sýna tilfinningar, þeir áttu að vera sterkir. Stelpurnar máttu frekar gráta. Það var hins vegar ekki talað neitt mikið um tilfinningar.

Fullorðna fólkið veigraði sér við að taka börnin með á jarðafarir því það taldi það vera of mikið álag fyrir þau. Í námsefninu Vinir Zippýs er þessu öfugt farið. Í einum hluta námsefnisins deyr Zippý og börnin ræða um það og heimsækja kirkjugarð.

Margir kennarar hafa verið hræddir við að þetta reynist börnunum of erfitt og kvíða heimsókninni. Það hefur hins vegar komið í ljós að þessar kennslustundir eru hvað árangursríkastar.

Börn á þessum aldri eru nefnilega tilbúin til að tala um dauðann, kannski af því þau fá svo sjaldan tækifæri til þess heima.” Guðrún er hrifnust að því að það er ekki verið að segja börnunum hvað þau eigi að gera heldur séu þau látin finna það út sjálf. ,,Það sem hentar einum hentar ekki endilega öðrum.

Við getum því sjaldnast flokkað viðbrögð í jákvæð eða neikvæð, það er fyrst og fremst einstaklingsbundið hvernig við bregðumst við.”

 

Margþættur árangur

Hún segir að rannsóknir sem hafa verið gerðar á verkefninu í Danmörku og Litháen sýni að það skilar miklum árangri í mismunandi menningarumhverfi og jafnt fyrir drengi sem stúlkur.

,,Það hefur dregið úr hegðunarröskunum, börnunum gengur betur að takast á við daglegt líf og sýna meiri samkennd.

Þau eru viljugri til að skilja og hjálpa öðrum.” Guðrún nefnir einnig hliðarávinning af átakinu sem hafi komið fólki á óvart. ,,Kennararnir segja að námsefnið hafi jafnframt haft jákvæð áhrif á eigin hagi.

Í framhaldi af því voru þeir skoðaðir sérstaklega og í ljós kom að þeim gekk betur að fást við daglegt líf, skildu börnin betur og leið betur í skólanum. Foreldrar fá líka tækifæri til að taka þátt í verkefninu en þeir eru boðaðir á kynningarfundi og fá upplýsingar sendar heim og geta gert æfingar með börnunum. ”

 

Hvað hefði ég getað gert?

Þeir sem kenna ,,Vinir Zippýs” þurfa sjálfir að fara í tveggja daga þjálfun í námsefninu. Guðrún fór ásamt tveimur kennurum frá Ingunnarskóla, Norðlingaskóla og leikskólanum Maríuborg til Danmörku og fann á eigin skinni hversu áhrifamikið efnið er. ,,Á námskeiðinu vorum við látin hugsa okkur að við værum aftur orðin 6 ára og rifja upp neikvæða eða jákvæða reynslu. Hugur minn hvarflaði þegar til heimsóknar ásamt frænku minni sem var líka 6 ára í sveitina til afa og ömmu. Ég var ekki búin að vera þar lengi þegar ég áttaði mig á að afi hélt meira upp á frænku mína en mig. Einn daginn fórum við stelpurnar í göngutúr með lítinn hvolp. Ég var mótfallin því að taka hann með, var hrædd við umferðargötu sem við færum yfir en frænka var ákveðnari. Þegar við fórum síðan yfir götuna keyrði bíll yfir hvolpinn sem dó. Afi brást hinn versti við fregnunum og mér fannst sem hann kenndi mér um allt saman. Þetta skildi eftir sig ör á barnsálinni og ég var treg til að fara aftur í sveitina. Eftir svona upprifjun vorum við látin finna út hvað hefði getað gagnast í þessum aðstæðum. Þannig að ef ég hefði nú verið búin að fara í gegnum ,,Vinir Zippýs” á þessum tíma hefði ég kannski getað talað um hvernig mér leið og sagt afa hvað mér fannst hann ósanngjarn. Þá hefði ég mögulega sloppið við að bera þetta með mér alla tíð. Þetta vakti mann til umhugsunar um hvað ég hefði getað gert. Það er nefnilega allt í lagi að tala um það hvernig manni líður.”

 

Besta gjöfin

Guðrún segir að það séu forréttindi að fá að vinna að slíku átaki og er bjartsýn á að þetta slái í gegn.

,,Það er svo gott að fá að starfa að því að koma með svona jákvæð skilaboð inn í samfélagið.

Ég sé fyrir mér að þetta átak verði hluti af námskránni í nánustu framtíð. Þetta er ekki síður mikilvægt en lestur og skrift. Það hefur nefnilega sýnt sig að góður námsárangur er ekki endilega það sem vegur þyngst þegar kemur að líðan og hvernig okkur farnast í lífinu. Það er svo langt í frá.

Það sem skiptir höfuðmáli er að þekkja sjálfan sig og geta haft stjórn á tilfinningum sínum og viðbrögðum.”

Guðrún segir að leikkonan Edda Heiðrún Bachmann hafi orðað þetta vel í Kastljósi á dögunum en hún glímir við ólæknandi taugasjúkdóm. ,,Hún sagði eitthvað á þessa leið þegar hún var beðin um að lýsa líðan sinni í baráttu við sjúkdóminn: ,,Auðvitað á ég mínar erfiðu stundir en ég er svo heppin að vera í góðum tengslum við tilfinningar mínar og á auðvelt með að kalla fram tárin og tala við aðra um líðan mína. Þetta hjálpar mér mikið.” Guðrún bætir við að Edda Heiðrún hafi endað með því að segja að þetta sé e.t.v. það mikilvægasta sem við getum kennt börnunum okkar.

 ,,Ég er innilega sammála þessu, við eigum að kenna börnunum okkar að tala um og sýna tilfinningar sínar.” Guðrún verður dreymin á svip þegar hún er spurð að lokum hvað svona átak geti skilað til samfélagsins.

 ,,Ég held að markviss kennsla af þessu tagi skili sér þegar til lengri tíma er litið, einkum þegar börnin standa frammi fyrir freistingum unglingsáranna. Þá geta þau farið í bankann og sótt aðferðir til að takast á við vandamálin sem þau standa frammi fyrir.

Þau geta sagt  nei og kunna leiðir til að vinna sig í gegnum erfiðleika sem þau mæta síðar í lífsins ólgusjó.”

 

Í tíma um tilfinningar

,,Ég var einu sinni mjög afbrýðissöm þegar allir fengu að fara í sund, en ég hefði bara getað farið og tekið barbídúkkurnar mínar og spurt eftir vinkonum mínum í staðinn.” ,,Ég var líka einu sinni mjög afbrýðissöm því ég vildi að herbergið mitt væri málað barbíbleikt eins og hjá vinkonu minni. Ég hætti að vera það þegar mamma og pabbi máluðu herbergið mitt líka bleikt. Það þurfti að fara tvær umferðir til að fá rétta litinn.” ,,Systir mín verður alltaf kvíðin þegar pabbi fer með hana í fimleika því hann vill ekki fylgja henni niður stigann eins og mamma. Hún verður að segja honum frá þessu.” ,,Amma mín á slökunargeisladisk og ég fékk að hlusta á hann þegar mamma og pabbi voru í útlöndum. Mér leið mjög vel og sofnaði.”

Níu börn á leikskólanum Maríuborg sitja áhugasöm fyrir framan leikskólakennarann Rannveigu Þórhallsdóttur og spjalla frjálslega um tilfinningar og ýmsar leiðir til að fást við þær.  Rannveig hefur fengið það verkefni að forprófa námsefnið ,,Vinir Zippýs” á öllum fimm ára börnum í leikskólanum og við erum stödd í fjórða tíma af 24.  Í síðasta tíma var fjallað um afbrýðissemi og greinilegt er að krakkarnir eru mjög meðvitaðir um hvað það þýðir og hvernig hægt er að bregðast við þeirri tilfinningu. Nú á hins vegar að fjalla um kvíða og börnin þagna um leið og Rannveig byrjar að lesa sögu þar sem ein persónan þjáist af kvíða. Eftir lesturinn fær hvert og eitt barn að velja spjald upp úr kassa með tillögum um hvernig kvíði lýsir sér. Þau geta samþykkt tillögurnar eða hafnað þeim. Þar á eftir draga þau upp spjöld um hvernig hægt er að bregðast við kvíðanum og samþykkja lausnirnar eða hafna. Börnin eru mjög virk í tímanum og sum hafa mjög ákveðnar skoðanir á hvernig kvíði lýsir sér meðan önnur kannast ekkert við hann. Þau eru líka nokkuð sammála um hvernig hægt sé að bregðast við kvíða þar til kemur að tillögunni um ,,hvort það eigi að tala við aðra um hann.” En þá leggur ein stelpan til að þeirri tillögu verði hent í ruslið og eftir nokkur þóf samþykkir hópurinn það. Rannveig bendir þeim hins vegar á að þetta sé vel nýtileg lausn og hún er færð á betri stað. Í lokin meta börnin hvernig þeim fannst kennslustundin og hvernig þeim leið. Það er ánægja í loftinu þegar krakkarnir kveðja kennara sinn og fara í útiveruna. Rannveig hefur smátíma til að spjalla við blaðamann áður en næsti hópur kemur í tíma.  .,,Það er mikil þörf á að kenna börnum um tilfinningar sínar og ég er mjög spennt að sjá hvað kemur út úr þessari kennslu,” segir hún. ,,Þetta var fjórði tíminn og kannski of snemmt að meta árangurinn en ég finn þó að krakkarnir eru mjög tilbúnir til að tjá sig um líðan sína og greinilegt að þeir hafa myndað sér ákveðnar skoðanir á hinum ýmsu málum. Mér finnst líka mjög jákvætt að foreldrarnir geta líka tekið þátt í þessu með okkur en þeir fá allar upplýsingar um hvað er í gangi í viku hverri. Það er mikill áhugi hér á leikskólanum fyrir þessu verkefni og við erum vongóð um að kennslan skili sér.” Krakkarnir úr næsta hóp eru farnir að týnast inn í stofuna og vilja fá athygli kennarans og því ekki seinna vænna en að kveðja áður en næsti tilfinningatími hefst. 

  

 

Senda grein