Grein í Morgunblaðinu: Vandamál víðar en margan grunar

Netfíkn eða netárátta er ungt hugtak og umdeilanlegt. Það er ekki hægt að tengja það við misnotkun vímuefna en Björn Harðarson sálfræðingur, sem m.a. hefur sérhæft sig í fíknum af ýmsu tagi, bendir þó á að net- og leikjafíkn eigi margt sameiginlegt með vandamálum á borð við spilafíkn. "Hún felur ekki í sér einhverja alvöruvímu heldur er um að ræða hegðun sem maður missir stjórn á," segir hann. "Það var fyrst talað um tölvuleikjafíkn eða tölvuleikjaáráttu sem vandamál um það leyti sem tölvurnar komu fram. Með tilkomu Netsins hafa þessi vandamál aukist og enn meira nú þegar við erum öll komin með háhraðatengingar."

Einar Gylfi Jónsson sálfræðingur, sem einnig er sérfróður um málið, segir slíka tölvuleikjaáráttu fyrst og fremst gera vart við sig meðal stráka og karlmanna undir þrítugu. "Það er svolítið einstaklingsbundið hvernig þetta birtist en það eru einkum ungir piltar fram á þrítugsaldurinn sem hafa verið að hitta mig út af þessu. Það getur alltaf verið spurning hvað er orsök og hvað er afleiðing en það er alveg ljóst að þetta er vandamál víðar en margan grunar."

Björn segir það auka spennuna við leikinn að andstæðingarnir séu raunverulegt fólk en ekki tölvan sjálf. "Það er í okkur ákveðin þörf fyrir að keppa en það sem gerir þetta að virkilegu vandamáli er að það eru alvöru einstaklingar á móti þér. Þetta eru leikir sem er gaman að vera í og auðvelt er að detta í enda eru þeir mjög raunverulegir. Þú getur alltaf sótt í þá því það er alltaf einhver þarna úti sem er að keppa og í samanburðinum við þá spennu sem fylgir leiknum getur allt annað orðið óskaplega lítið spennandi."

Leikurinn veitir þeim, sem stunda hann af kappi einmitt mikla spennulosun að sögn Björns en um leið skapast ákveðinn vítahringur. "Viðkomandi finnur fyrir spennu eða ónotatilfinningu sem veldur stöðugri hugsun og eftirvæntingu um að hann losni ekki við þessi óþægindi fyrr en hann fer í leikinn. Þegar það gerist slakar hann á en um leið og hann fer aftur úr spilinu eykst spennan. Þannig byggist alltaf upp meiri og meiri spenna." "Kosturinn við þetta er sá að þetta klikkar aldrei," segir Einar Gylfi. "Að því leytinu er þetta eins og fíkniefni - það þarf ekki annað en að ýta á takka og maður fær það sem maður er að biðja um."

Allt frá 8 upp í 16 tíma á sólarhring

Einstaklingar með lágt sjálfsmat eiga frekar á hættu að ánetjast leikjunum að sögn Björns enda finna þeir í þeim vettvang til að blómstra vegna færni sinnar í leiknum. "Oft liggur líka sú hugsun að baki að enginn skilji mann nema þeir sem eru í þessum leik," segir hann. "Þróunin er þannig hjá viðkomandi að til að byrja með er þetta mjög gaman en svo verður þetta meiri og meiri notkun. Þá fer að bera á því að það komi upp pirringur, eirðarleysi og stöðugar hugsanir um leikinn þegar hann er ekki í honum. Hann er stöðugt að hugsa um hvað hann ætli að gera næst og hvað skyldi vera að gerast þá og þá stundina. Í samskiptum við fólk verða þessir menn pirraðir og uppstökkir og nenna ekki að gera neitt annað en að vera í tölvunni."

Ekki er óalgengt að ákafur tölvuleikjamaður eyði allt frá 8 og upp í 16 tímum á sólarhring í leikina að sögn Björns. Stór hluti þess tíma er gjarnan að degi loknum. "Flestir eru í þessu á nóttunni enda er stærsti notendahópurinn staðsettur í Bandaríkjunum og þess vegna er mest um að vera þá," segir Björn. "Önnur ástæða er að þá geta þeir falið þetta betur, sérstaklega ef þetta eru einstaklingar sem búa í foreldrahúsum. Sé um eldri karlmann að ræða er nóttin líka hentug af því að þá eru börnin sofnuð og konan að fara að sofa. Viðkomandi segist kannski ætla að kíkja í þetta í klukkutíma eða svo en síðan er hann að skríða upp í rúm um fimmleytið. Daginn eftir segist hann hafa farið að sofa um hálftvöleytið. Svo er auðvitað augljóst að menn eiga frí á nóttunni en ekki yfir daginn."

Smám saman þróast leikurinn þannig að hann verður aðalatriðið í lífi viðkomandi enda eyðir hann mestum hluta tíma síns fyrir framan tölvuna, jafnvel meiri tíma en fer í svefn og vinnu. "Þarna er búið að skera niður allt annað og þá verður þetta auðvitað þinn stærsti raunveruleiki," segir Björn og að sögn Einars Gylfa stendur fólk sig jafnvel að því að rökhugsun tölvuleikjanna smitast yfir í veruleikann sjálfan: "Viðkomandi lendir kannski í rifrildi við mömmu sína og hugsar svo með sér að hann hafi verið búinn að "vista" frá í gær þannig að hann geti bara byrjað þar. Þegar menn standa sig að því að þeir eru farnir að hugsa svona hrökkva þeir í kút."

Missa tökin á lífinu

Afleiðingarnar af slíkri ofnotkun eru flestar neikvæðar og koma fram í vanrækslu af ýmsu tagi. Hjá unglingum er algengt að mæting þeirra í skóla dali og þeir hætti að læra heima. Björn vísar til danskrar rannsóknar sem sýndi að námsárangur hafði versnað hjá 10% unglinga í grunnskóla vegna tölvunotkunar þeirra. Í tilfellum strákanna var það aðallega út af tölvuleikjanotkun. Eldri karlmenn missa líka smám saman tök á lífi sínu. "Þeir mæta illa í vinnu af því að þeim gengur illa að vakna eða þeir eru óútsofnir og illa upplagðir. Ef þeir eru komnir með fjölskyldur kemur fyrir að þeir gleyma að sækja börnin sín eða gleyma að elda fyrr en allt of seint."

Björn segir að smám saman verði æ minna um félagsleg tengsl hjá þessum mönnum. "Þeir hætta að umgangast vini sína og missa öll önnur áhugamál þegar þetta fer að taka yfir. Í rauninni fara þeir að draga sig út úr öllu. Ég hef verið með nokkra unga stráka sem allir áttu það sameiginlegt að hafa náð miklum árangri í íþróttum en smátt og smátt hafa þeir dregið sig út úr þeim. Afsökunin hefur verið að þeir hafi ekki lengur ánægju af þessu og þetta sé bara búið tímabil en það sem er að gerast í rauninni er að það fer meiri og meiri tími í tölvuleikina og minni og minni tími í annað."

Einar Gylfi bendir einnig á hversu alvarlegar afleiðingar svefnleysi getur haft. "Það þekkja allir sem fara í gegn um ákveðið tímabil þar sem þeir missa svefn, hvernig þeim líður í vinnunni og svo framvegis. Menn hafa komið til okkar vegna þess að þeir hafa staðið höllum fæti í vinnunni eða þá að það er búið að segja þeim upp og vinnuveitandinn vill veita þeim ákveðinn stuðning í uppsagnarferlinu. Þá hefur komið í ljós að þetta hefur verið stór hluti af vandanum."

Í verstu tilfellunum hefur áráttan afdrifarík áhrif á fjölskyldulífið. "Þegar þetta vandamál kemur upp hjá fólki í sambúð eru í mörgum tilfellum önnur vandamál til staðar fyrir," útskýrir Björn. "Maður sér líka að þetta verður oft að miklu vandamáli hjá þeim sem stunda þessa leiki á þeim tíma sem vandamál eru til staðar. Þannig getur hjónabandsvandi leitt til meiri notkunar og meiri notkun leiðir síðan til skilnaðar."

Sem fyrr segir er ekki óalgengt að þeir, sem stunda þessa leiki af áfergju, verði pirraðir og uppstökkir og í verstu tilfellum verður vart við skapofsaköst hjá viðkomandi, sem tengjast þá gjarnan því að þeim er meinað á einn eða annan hátt að vera í leiknum. "Að hluta til held ég að það sé vegna þessarar ofsafengnu áráttu í leikinn auk þess sem það er stöðug spenna á meðan viðkomandi er í þessu," segir Björn. "Þegar síðan skyndilega er slökkt á tölvunni getur komið upp ofsalegur kvíði og pirringur þannig að skyndilega springur allt. Sá sem hefur verið að eyða mjög miklum tíma í leikina og er orðinn háður þeim getur orðið gríðarlega óöruggur þegar á að taka þá af honum og ég veit mörg dæmi þess að það hafi orðið algjör panikk. Viðbrögðin eru allt frá því að öskra til þess að hreinlega brjóta eitthvað."

Einar Gylfi bendir á að andleg fráhvarfseinkenni af þessum toga geti verið jafn sterk og líkamleg einkenni þeirra sem hætta að neyta vanabindandi efna. "Þarna kemur löngunin til að gera eitthvað sem maður kann og er einfalt, eitthvað sem hefur gefið manni einhvers konar hugarfró og maður hefur alltaf getað treyst á. Þegar þetta er tekið frá manni koma stundir þar sem maður fyllist óeirð, spennu og jafnvel þunglyndi, svipað og fólk upplifir þegar það hættir að reykja eða eitthvað slíkt. Fólki finnst það vera búið að missa sinn besta vin."

Að komast í gegn um afneitunina

Þó að leikjanotkunin sé fyrst og fremst vandamál hjá unglingspiltum og ungum karlmönnum verður þessa áhuga vart mun fyrr. "Sá yngsti sem ég hef fengið til mín var 11 ára en ég veit dæmi um yngri krakka. Við getum alveg séð þessa tilhneigingu hjá krökkum allt niður í fimm, sex ára aldur. Þess vegna er svo mikilvægt að auka vitund foreldra um að þeir verði að stýra því hversu mikið börn þeirra eru í tölvunni."

Einar Gylfi bendir á aðrar óæskilegar afleiðingar þess að börn á viðkvæmu aldursskeiði eyði miklum tíma fyrir framan tölvuskjáinn. "Það hefur þau áhrif að færnin í daglegu lífi verður svolítið á eftir og jafnvel verulega. Þetta er mjög einstaklingsbundið en hættan er fyrir hendi." Hann bendir á þekkta umræðu um hvort ofbeldisfullir tölvuleikir leiði til aukins ofbeldis meðal barna og unglinga. "Ýmsar tilraunir hafa sýnt að þátttaka í slíkum leikjum sljóvgar með ákveðnum hætti tilfinningu okkar fyrir ofbeldi. Það er hins vegar aðeins hjá litlum hluta hópsins sem það ýtir undir ofbeldi og í raun aðeins hjá þeim sem eru verst staddir. Það þarf að vera mikið að fyrir til að einhver standi upp frá tölvuleik og fari að herma eftir honum."

En hvenær ættu foreldrar að fara að hafa áhyggjur af leikjanotkun barna sinna? "Ég held að það þurfi að grípa í taumana þegar börnin eru farin að sleppa því að fara út og vilja ekki hitta vini sína," svarar Björn. "Sömuleiðis þarf að vera á varðbergi þegar börnin fara að mæta verr í skólann, fá lélegri einkunnir og eru síþreytt." Hann bætir því við að í raun séu einkennin að mörgu leyti svipuð og þegar um vímuefnaneyslu er að ræða. "Hegðunin á það sameiginlegt með vímuefnaneyslu að þú ferð meira og meira í þetta og gerir minna og minna af öðru." Hann segir að oft þurfi ekki mikið til að kippa þessu í liðinn hjá unglingunum. Oft dugi að færa tölvuna úr herbergi þeirra á sýnilegri stað þannig að foreldrarnir hafi betri yfirsýn yfir notkunina. "Þegar þetta er orðið að verulegu vandamáli held ég hins vegar að það sé mikilvægt fyrir fólk að leita sér einhverra upplýsinga eða aðstoðar."

Einar Gylfi segir svipaðar aðferðir notaðar til að aðstoða menn við að vinna bug á tölvuleikjaáráttunni og þegar um annarskonar áráttur eða fíknir er að ræða. "Í sjálfu sér er ekkert stórkostlega flókið við að hjálpa fólki við að breyta hegðun sinni. Það þarf að hjálpa því við að horfast í augu við vandamálið og komast í gegn um afneitunina sem er í gangi. Þetta er alveg sama afneitunin og í öðrum tilfellum þegar fólk missir tök á hegðun sinni - það gerir sér ekki grein fyrir því sjálft að um vandamál sé að ræða fyrr en það fer að leggja niður fyrir sér hvað það eyðir miklum tíma í þetta og hvað það hefur mikil áhrif á önnur svið lífsins. Aðalatriðið er að ná einhvers konar sambandi þannig að viðkomandi sé tilbúinn til að stíga þau skref sem maður leggur til. Síðan þarf að setja eitthvað annað inn í staðinn því þegar búið er að kippa tölvunni úr sambandi eru kannski allt í einu komnir tíu klukkutímar sem viðkomandi veit ekki hvað hann á að gera við." Hann segir mikilvægt að viðkomandi búi sig undir að það sé ekki einfalt að hætta leikjanotkuninni. "Það er nefnilega ekki bara vilji sem þarf - það þarf svolítið að hjálpa honum líka."

Spyr alla um tölvunotkunina

Að sögn Björns eru það oftast foreldrarnir sem leita aðstoðar þegar unglingar eru annars vegar og þá gjarnan eftir að mikið er búið að ganga á í samskiptunum á heimilinu. Í tilfellum fullorðinna manna getur málið verið erfiðara viðfangs og ekki fyrr en þeir finna að þeir eru að missa allt úr höndunum sem þeir leita sér hjálpar. "Þá finna þeir fyrir sektarkennd og að einhverju leyti skömm yfir því að vera dottnir í þetta. Þetta eru frekar þeir sem hafa einhverja ábyrgð og eru komnir með maka, kærustu eða börn. Þegar fólk sækist í þetta koma upp meira og minna neikvæðar afleiðingar, rifrildi og vandamál. Svo verður vítahringur út úr þessu því einmitt vegna þessara vandamála er svo þægilegt að leita í þetta aftur."

Einar Gylfi segir vandamál tengd tölvuleikjanotkun býsna algeng. "Við höfum enga tölfræði og þetta er ekki meirihlutinn af þeim sem leita til okkar en þetta er eitt af því sem við sjáum aukast. Það getur vel verið að viðkomandi komi til okkar og segi að hann sé að detta út úr skóla en svo kemur í ljós að mestallur tími hans fer í tölvuleiki. Sömuleiðis kvartar fólk kannski undan þunglyndi og maður sér vissulega ýmsa þunglyndisþætti en hins vegar er öruggt að meðan tölvan er besti vinurinn mun ekkert annað breytast."

Það lýsir því kannski best hversu margir eiga í vandræðum með tölvunotkun sína að Einar Gylfi spyr alla sem til hans leita um það hvernig henni sé háttað. "Þetta er eitt af því sem ég spyr ungt fólk um alveg eins og ég spyr alla sem til mín koma um áfengisnotkun þeirra. Fyrir áratug hefði maður líklega ekki spurt um tölvunotkun en þetta er orðið ein af rútínuspurningunum í dag."