Stöndum vörð um skólastarf hvað sem á dynur (Morgunblaðið, 3.6 2009)

5.6.2009

Tökum ábyrgð á eigin heilsu

Þetta boðorð er sannara nú en nokkru sinni fyrr. Sá sem fæðist heill og nær fullorðinsaldri með grunnmenntun og góða heilsu hefur fengið mikla gjöf. Gjöfinni fylgir sú ábyrgð að annast heilsuna. Fullorðið fólk með reynslu, þekkingu um fæðuval, hlý hús og föt getur ræktað heilsu sína vel á Íslandi. Sá sem það gerir er líklegur til að verða samfélaginu ódýrari en hinn sem hirðir ekki um heilsu sína, jafnvel skaðar hana. En börn og ungmenni læra ekki heilbrigða lífshætti af sjálfu sér. Þau geta það ekki ein. Staðurinn til að til læra og eignast þá er, auk heimilanna, einmitt skólinn, umhverfið sem börn þurfa að dvelja í mest af sinni bernsku. Skóli á að vera staður heilbrigðra lífshátta.

Reynsla Finna

Frá fyrri tíð kunnu Finnar að herða sultarólina. Eitt af því sem gert var til að spara í kreppunni upp úr 1990 var að leggja niður skólaheilsugæslu. Þó voru skólamáltíðir ókeypis áfram sem skipti máli, enda dæmi um börn sem komu í skóla á mánudegi vannærð frá föstudegi. Að leggja niður skólaheilsugæsluna er talin ein helsta orsök þess að þeir sem þá voru börn, óörugg og vanrækt, eru nú kallaðir týnda kynslóðin í Finnlandi. Þunglyndi, sjálfsvíg, óhamingja og örorka veldur nú óhemju kostnaði. Skýr leiðbeining fyrir okkur. Skólinn er stærsta og ein þýðingarmesta stofnun samfélagsins, ekki aðeins fyrir nemendur og aðra sem þar starfa, einnig fyrir okkur foreldra og aðstandendur. Við miðum líf okkar mjög við skólastarfið, fríin, vinnutímann, búsetuna og fleira. Skólinn skipuleggur að miklu leyti líf venjulegs fólks sem á börn og vill annast þau vel.

Öryggi

Öryggi þarf að ríkja í skólasamfélagi. Ofbeldi á þar ekki heima.

Einelti er eitt form kúgunar. Staðreynd er að enn kemur fjöldi ungmenna út úr grunnskóla með tilfinningalega fötlun, kvíða, félagsfælni og lágt sjálfsmat eftir einelti. Þeir nemendur týnast gjarnan úr námi og fá litla menntun. Sé ekki að gert skaða afleiðingar eineltis ekki aðeins skólanámið heldur allt lífið. Aðstoð eftirá, oft löngu síðar, hjálpar stundum, stundum ekki. Þrífum því upp eineltið í skólunum eins og lúsina. Á skipi þarf skipstjóra, í skóla skólastjóra sem mótar stefnu og menningu skólans.

Ábyrgðin er ekki hjá nemendum. Afstaða skólayfirvalda er grunnatriði. Sú afstaða að láta ekki óværu, hvorki lús né einelti, þrífast í skólanum. Til þess þarf áræði og vinnu. Þetta gengur vel með lúsina. Aðferðin skýr, virkar vel, enda vel æfð. Enginn veit hvar lúsin er á sumrin en víst er að hún kemur alltaf aftur. Eineltið má meðhöndla eins. Hvenær sem það birtist þarf að hjálpa þolendum strax, þeim sem hafa meiðst. Sinna gerendum, ella bíður þeirra sama hegðun, jafnvel afbrotaferill – og skólinn situr í sama fari. Allur bekkurinn, skólinn, og heimilin eru vettvangur aðgerða. Þegar einelti kemur upp þarf að vera tilbúin aðgerðaáætlun til að vinna eftir.

Hvernig eflum við heilsu skólabarna?

Hreyfing hvern skóladag, úti eða inni. Sum börn iðka íþróttir utan skóla, önnur ekki. Börn þurfa meiri hreyfingu en fullorðnir, 60 mínútur á dag minnst. Þeirri þörf þarf skólinn að mæta. Álag má vera miserfitt. Skiptast í styttri stundir, leiki, útiveru, göngur, hlaup, dans auk skólaleikfimi. Barn sem hreyfir sig lítið og situr mikið verður nær alltaf kyrrsetumanneskja öll sín fullorðinsár.

Ofþyngd er vandamál. Um 18-19% barna eru of þung, auk þess 5% of feit. Of feitt barn stefnir í áþján ofþyngdar og heilsutaps og þarf ásamt fjölskyldu sinni aðstoð skólaheilsugæslunnar.

Góðar og hollar skólamáltíðir, ókeypis ef þarf, tryggja að öll börn sitja við sama borð. Samfélagskostnaður sem missir ekki marks. Öryggi í skólum er heilbrigðis- og menningarmál og forsenda góðs skólastarfs. Góð mönnun er lykilatriði. Sparnaður með fjölgun í skólabekkjum eða niðurskurði á aðstoð er engum í hag. Skólahjúkrunarfræðingar eru lykilpersónur í skólaheilsugæslu og hafa sérstaka aðstöðu til að fylgjast með líðan nemenda. Vakandi athygli þeirra, örstutt samskipti, bros eða viðurkenning geta skipt miklu máli. Mikilvægt að þeir séu til staðar allan skólatímann.

Læknandi verkefni í kreppu

Guðfræðingar hafa bent á ljósa staðreynd. Sá sem er í sárum ranglætis á ekki auðvelt með að fyrirgefa. Þar þarf sátt. En hvað sem á hefur dunið í hruninu megum við ekki flytja reiði né sorg til næstu kynslóðar. Þær tilfinningar má nota til góðra verka. Ef við getum tryggt að börn búi ekki við skort né ranglæti breytir það líðan okkar. Börn eiga að búa við ástúð, aga og öryggi. Vinna á jákvæðum nótum hjálpar öllum.

Sláum skjaldborg um skólaheilsugæsluna og skólastarfið allt á erfiðum tímum.

Eftir Ingólf S. Sveinsson og Kristján G. Guðmundsson

Ingólfur er geðlæknir, Kristján heilsugæslulæknir.

Senda grein