Mamma og pabbi sjá um málin (Morgunblaðið, 27.5.09)
- Krakkar þurfa einfaldar og róandi útskýringar á efnahagsástandinu og hugtökum sem því eru tengd
- Mikilvægt að foreldrar séu ekki sjálfir í uppnámi þegar þeir ræða atvinnumissi sinn við börnin
Litlu hagfræðingarnir í samfélaginu hafa sínar áhyggjur og eru kvíðnir vegna efnahagsástandsins. Þórkatla Aðalsteinsdóttir sálfræðingur minnir þó á að það er hlutverk foreldranna að veita þeim öryggi.
Eftir Bergþóru Njálu Guðmundsdóttur (ben@mbl.is)
Tveir sex ára guttar voru að kaupa sér matarmiða í skólanum og annar þeirra fékk peninga til baka. Hinn spurði hvort hann hefði fengið tíkall eða krónu. „Tíkall,“ svaraði vinurinn. „Eins gott,“ sagði sá fyrri. „Pabbi segir að krónan sé svo veik.“
Nei, það er ekki létt að skilja hugtök á borð við kreppuna, veikingu krónunnar, gjaldþrot og fjárlagagat, þegar maður er sex, tólf eða fimmtán ára, enda varla á fullorðinna færi að botna nokkuð í þessum ófreskjum sem eru helstu sögupersónur í öllum fjölmiðlum um þessar mundir. Ekki bætir úr skák þegar helstu uppfræðararnir eru jafnaldrar unga fólksins, sem hafa gjarnan lagt saman tvo og tvo sem þeir hafa gripið á lofti í umræðunni, og fengið út fjórtán.
„Það er eins víst að yngstu börnin líti á kreppuna sem einhverskonar tröllskessu sem vofir yfir og getur gripið inn í líf okkar hvenær sem er á óhugnanlegan máta, því þau hugsa svo hlutlægt,“ segir Þórkatla Aðalsteinsdóttir sálfræðingur. „Þess vegna er mikilvægt fyrir foreldra að setjast niður með krökkunum sínum og útskýra á einfaldan máta hvað þessi hugtök þýða.“ Hún segir mikilvægt að útskýringarnar séu einfaldar og róandi. „Þær mega ekki vera of útskýrandi því við ætlum ekki að búa til litla hagfræðinga úr börnunum. Þau eiga að njóta skjólsins sem bernskan á að gefa – fullorðna fólkið á að sjá um peningana, framfærsluna og áhyggjurnar.“
Stórt reikningsdæmi
„Kreppu“ má t.d. útskýra þannig að það þýði breytingu. Það þurfi að spara meira og vera fyrirhyggjusamur, en ástandið muni taka enda. „Þess einfaldara, þess betra,“ segir Þórkatla. „Eins þarf að segja þeim að pabbi og mamma muni sjá um þetta og að börnin þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur. Það eru kannski mikilvægustu skilaboðin.“
Hún bætir því við að gott geti verið að útskýra að þess vegna sé fullorðna fólkið svona mikið að velta vöngum og þurfi að heyra fréttir meira en áður. Það vilji fylgjast með svo auðveldara sé að ákveða hvað sé best að gera fyrir fjölskylduna, en það geti tekið tíma. „Það er ágætt að taka dæmi úr þeirra veruleika. Þau eru stundum að reikna og það getur tekið svolítinn tíma. Þetta er svipað nema það tekur svolítið lengri tíma því reikningsdæmið er stærra.“
Þórkatla mælir líka með því að hugtök á borð við gjaldþrot séu skýrð fyrir krökkunum. „Kannski er einhver gjaldþrota í fjölskyldunni og það er mjög slæmt ef það verður eitthvert tabú sem ekki má tala um upphátt, eins og eitthvað hræðilegt hafi gerst. Þá má skýra út á einfaldan hátt að Siggi frændi hafi ekki getað borgað skuldirnar sínar og þess vegna þurfi hann að flytja úr húsinu sínu eða loka fyrirtækinu. Fjölskylda hans muni áfram eiga fyrir mat og lifa þetta af en þetta séu miklar breytingar fyrir þau og þess vegna séu þau dálítið dauf í dálkinn. Það er um að gera að setja orð á hlutina, án þess að þau séu mjög dramatísk svo þau hræði ekki krakkana.“
Tækifæri til samveru
Mörg börn upplifa þó kreppuna meira á eigin skinni, t.d. þegar foreldrarnir missa atvinnu. „Ég held að þá skipti mestu máli að foreldrarnir séu ekki í uppnámi þegar þeir ræða við börnin heldur séu sjálfir í jafnvægi. Þannig miðla þeir öryggi til barnanna en við megum aldrei gleyma að okkar hlutverk er að veita þeim öryggi í tilverunni, jafnvel þótt spjótin standi á okkur sjálfum.
Undanfarið hefur aukinn hegðunarvandi barna og fjölgun barnaverndartilkynninga verið rakin til kreppunnar. Þórkatla segist einnig finna fyrir áhrifum kreppunnar á börn. „Það er algengara að þau finni fyrir kvíða og óöryggi foreldranna smitar yfir til barnanna. Ég held að það skipti miklu máli í sumar að foreldrar gefi sér tíma til að vera með börnunum sínum, njóti þess að vera í fríi með þeim og vandi sig við að lifa heilshugar fjölskyldulífi.“
Hún bætir því við að margir, sem misst hafi vinnuna, hafi verið flinkir við að líta á það sem tækifæri til að fá betri tíma með fjölskyldunni. „Þeir fara í sundferðir og labbitúra með krökkunum, halda vel utan um matmálstíma og fylgjast vel með því sem börnin eru að gera. Margir foreldrar tala um að það sé í sjálfu sér mjög fullnægjandi. Það skiptir miklu máli fyrir þá sem hafa misst vinnuna að búa sér til stundaskrá og gerast verkstjórar yfir eigin lífi til að passa upp á andlegu heilsuna. Það skilar sér svo sannarlega til barnanna.“
| Vont að vorkenna börnunum |
|---|
|
Eitt af þeim verðugu verkefnum sem margir foreldrar glíma við með tilkomu kreppunnar er að kenna börnum sínum nægjusemi og að eyðsla sem þótti sjálfsögð í góðærinu sé það ekki lengur. Fyrir suma er það þó meira en að segja það – til eru þeir krakkar sem hreinlega geta ekki skilið eða sætt sig við að nú vaxi peningar ekki lengur á trjánum. „En það var þá kominn tími til að þeir skildu það,“ segir Þórkatla með áherslu þegar þetta er borið undir hana. „Númer eitt, tvö og þrjú er að foreldrar vorkenni ekki krökkunum sínum. Þó að þessar breytingar þýði líka breytingar í lífi barnanna er engin ástæða til að tala til þeirra með tárin í augunum eða eins og þau séu veik.“ Þetta gildi um allar breytingar, allt frá því að ekki sé hægt að kaupa græjur og merkjavöru í sama mæli og áður og jafnvel til breytts matseðils á heimilinu. „Krakkar upplifa það eðlilega sem þrengingar því það er öðru vísi líf en þau eru vön. Þá skiptir miklu að vera ekki að vorkenna þeim. Það hjálpar þeim ekki neitt heldur slítur og tætir bæði foreldra og börn. Þau fara þá að upplifa sig sem fórnarlömb sem er vond líðan.“ Þórkatla bendir á að betra sé að líta á sparnaðinn sem verkefni sem geti jafnvel verið skemmtilegt. „Það er ekki gott að klifa á því að hafa ekki efni á þessu eða hinu. Þannig smjúga áhyggjurnar inn yfir því að fjölskyldan standi höllum fæti og það er vont fyrir krakka að heyra mikið af þeim söng. Betra er að segja einfaldlega nei eða að foreldrunum finnist að barnið þurfi ekki á dótinu að halda.“ |