NORBAGREEN rannsóknin – Hversu algeng er hollustan?
Grænmeti, ávextir, fiskur og gróf brauð á Norðurlöndum og Eystrasaltslöndum.
Yfirlit
Grænmeti, ávextir, fiskur og gróf brauð á Norðurlöndum og Eystrasaltslöndum.
Út er komin skýrsla í átta löndum þar sem kynntar eru niðurstöður samanburðarrannsóknar á neyslu grænmetis, ávaxta, fisks og grófra brauða á Norðurlöndum og Eystrasaltslöndum. Könnunin fór fram samtímis í öllum löndunum árið 2002 og var unnin á samræmdan hátt. Þessar ákveðnu matvörur urðu fyrir valinu þar sem áhersla er lögð á að auka neyslu þeirra af heilbrigðisástæðum í öllum þessum löndum og eins hefur evrópsk vísindanefnd mælt með að neysla þeirra verði höfð sem mælikvarði á hollustu í Evrópu.
Niðurstöðurnar sýna að grænmeti er að verða álíka algengt á borðum Íslendinga og þessara nágrannaþjóða þó enn rekum við lestina af Norðurlandaþjóðum. Við eigum hins vegar lengra í land með að ná sambærilegri ávaxtaneyslu og nágrannaþjóðirnar. Svíar hafa sérstöðu og borða mest bæði af grænmeti og ávöxtum en Eistlendingar og Íslendingar borða minnst. Þegar röðin kemur að fiskinum eiga Norðmenn og Íslendingar hins vegar greinilega vinninginn en Danir reka lestina. Annað er upp á teningnum þegar brauð eru annars vegar. Þar skera Íslendingar sig gjörsamlega úr fjöldanum og borða langminnst af öllu brauði, þó sérstaklega af mjög grófu brauði á borð við rúgbrauð, maltbrauð ofl. Allar þessar nágrannaþjóðir borða fjórum til fimm sinnum fleiri sneiðar af mjög grófu brauði en Íslendingar. Við borðum líka minnst af franskbrauði en álíka mikið af heilhveitbrauði og öðru milligrófu brauði og hinar þjóðirnar.
Það er því ljóst að hollustuvörurnar eiga mishátt upp á pallborðið hjá þessum þjóðum. Allar þjóðirnar eiga þó langt í land með að ná eigin ráðleggingum um mataræði, sérstaklega varðandi grænmeti og ávexti. Aðeins um tíundi hver íbúi borðar grænmeti og ávexti fimm sinnum á dag í samræmi við ráðleggingar. Þegar fiskur er annars vegar er ástandið heldur skárra, í Noregi og Íslandi ná rúmlega 60% ráðleggingum um fisk a.m.k. tvisvar í viku en í Danmörku eru það aðeins 29%.
Rannsóknin var gerð á vegum norræns vinnuhóps með aðild Manneldisráðs og var hún kostuð af Norrænu ráðherranefndinni en Lýðheilsustöð Finnlands stýrði verkinu. Svarendur í hverju landi voru um eitt þúsund á aldrinum 15-75 ára og fór könnunin fram í síma í apríl og maí.Var fólk spurt hversu oft það borðaði viðkomandi fæðu en ekki var spurt um magn.
Grænmetið í sókn
Ef litið er á íslensku niðurstöðurnar sérstaklega kemur í ljós að yngsti og elsti aldurshópurinn borða grænmeti sjaldnar en þeir sem eru á miðjum aldri. Hliðstæðar niðurstöður fengust í niðurstöðum landskönnunar á mataræði sem kynntar voru fyrr á þessu ári. Konur eru mun atkvæðameiri í grænmetisneyslunni en karlar og eins borðar fólk á höfuðborgarsvæðinu grænmeti heldur oftar en fólk á landsbyggðinni. Tekjur skipta líka máli, lægsti tekjuhópurinn borðar sjaldnar grænmeti en þeir tekjuhærri. Það sem vegur langþyngst er þó menntunin, þeir sem hafa verið lengur í skóla borða mun oftar grænmeti en þeir sem hafa styttri skólagöngu að baki. Þess ber að geta að töluverð verðlækkun varð á grænmeti á haustmánuðum 2002 eftir að þessi könnun var gerð. Hugsanlega yrðu áhrif tekna á grænmetisneyslu því önnur nú.
Ferskir ávextir ekki dagleg fæða margra
Af einhverjum ástæðum njóta ávextir ekki sömu almennu hylli og grænmetið hér á landi, aðeins þriðji hver maður segist fá sér ávöxt a.m.k. fimm sinnum í viku. Rétt eins og með grænmetið þá eru það konur, fólk af höfuðborgarsvæðinu og þeir háskólagengnu sem borða oftast ávexti. Tekjur hafa hins vegar ekki sömu áhrif á ávaxtaneysluna og á grænmetið, þeir tekjulægstu borða ekki síður ávexti en þeir tekjumeiri.
Unga fólkið borðar sjaldnar fisk
Þegar fiskneyslan er annars vegar skiptir aldurinn meginmáli rétt eins og í landskönnuninni. Unga fólkið borðar fisk mun sjaldnar en þeir eldri. Þegar á heildina er litið virðist fiskur þó ekkert að hverfa af borðum landans, 85% segjast borða fisk a.m.k. einu sinni í viku og 62% borða fisk tvisvar í viku eða oftar.
Lítið brauð
Það vekur sérstaka athygli hversu lítið er borðað af brauði hér á landi borið saman við þessar þjóðir. Mestur er þó munurinn í mjög grófu brauði eins og rúgbrauði, maltbrauði ofl. sem er dagleg og algeng neysluvara í flestum nágrannalöndum en sjaldséð á borðum Íslendinga. Kynjamunur í brauðneyslu er líka annar hér en á hinum löndunum þar sem konur borða hér meira af grófasta brauðinu en karlar, ólíkt því sem gerist annars staðar. Eins er mikill munur eftir aldri, ungt fólk borðar mun minna af grófu brauði en þeir sem eldri eru.
Lokaorð
Þessar niðurstöður sýna að enn erum við eftirbátar annarra Norðurlandaþjóða í grænmetis- og ávaxtaneyslu þótt allar þjóðirnar eigi langt í land með að ná eigin ráðleggingum. Mestur munur er þó á brauðneyslu Íslendinga og nágrannaþjóða, þar höfum við algjöra sérstöðu og borðum mun minna af hvers kyns brauði, einkum rúgbrauði. Hitt er ekki síður áhyggjuefni að ungt fólk borðar sjaldnar fisk, grænmeti, ávexti og gróf brauð en þeir eldri. Neysla skyndibita meðal ungs fólks á væntanlega sinn þátt í þessari niðurstöðu, en slík fæða einkennist sjaldan af miklu grænmeti, ávöxtum eða fiski. Meira framboð á heilsusamlegum skyndibitum og tilbúnum réttum er hugsanlega leið til að bæta mataræði ungs fólks. Eins má ætla að sú verðlækkun sem hefur orðið á flestum tegundum grænmetis frá því könnunin var gerð, hvetji ungt fólk ekki síður en það eldra, til að borða meira grænmeti.
Nánari upplýsingar veita:
Laufey Steingrímsdóttir, forstöðumaður Manneldisráðs hjá Lýðheilsustöð og
Hólmfríður Þorgeirsdóttir, matvælafræðingur,
Símar 585 1480 og 899 9095
Skýrsluna um NORBABREEN-rannsóknina 2002 er hægt að panta frá Norrænu ráðherranefndinni eða nálgast á vefsíðu nefndarinnar: www.norden.org/pub/velfaerd/livsmedel/sk/TN2003556.asp
Sjá myndir sem fylgja:
Samanburður milli landa
Mynd 1. Hversu oft grænmeti, skipti/dag
Mynd 2. Hlutfall þeirra sem borða grænmeti a.m.k. einu sinni á dag
Mynd 3. Hversu oft ávextir eða safi, skipti/dag
Mynd 4. Hlutfall þeirra sem borða ávexti eða drekka safa a.m.k. einu sinni á dag
Mynd 5. Hversu oft fiskur, skipti/viku
Mynd 6. Hlutfall þeirra sem borða fisk a.m.k. tvisvar í viku
Mynd 7. Brauðsneiðar á dag
Mynd 8. Sneiðar af mjög grófu brauði (rúgbrauði, maltbrauði ofl.) á dag
Mynd 9. Hlutfall þeirra sem borða a.m.k. eina sneið af mjög grófu brauði (rúgbrauði) á dag
