Líkamsþyngd og holdafar fullorðinna Íslendinga frá 1990-2007
Yfirlit
Í rannsókninni Líkamsþyngd og holdafar fullorðinna Íslendinga frá 1990-2007 er holdafar fólks á Íslandi skoðuð frá árinu 1990 - 2007. Gögnin byggjast á upplýsingum um hæð og þyngd úr sex spurningalistakönnunum sem lagðar hafa verið fyrir fullorðið fólk á landinu öllu á tímabilinu. Þátttakendur voru á aldrinum 18 til 79 ára og voru valdir með tilviljun úr þjóðskrá. Niðurstöðurnar sýna umtalsverða breytingu á líkamsþyngdarstuðli Íslendinga, sérstaklega á meðal karla.
Dóra Guðrún Guðmundsdóttir, forstjóri Lýðheilsustöðvar, opnaði fundinn með nokkrum orðum um tengsl holdafars og líkamsþyngdar við vellíðan. Einnig minnti hún á að það að vera í kjörþyngd þýddi ekki endilega að fólk byggi við góða heilsu. Þyngdarstuðull (BMI) segi ekki alla söguna. Hún minnti svo á mikilvægi þess að hlúa vel að börnunum, mataræði þeirra og hreyfingu. Skólar og íþróttahreyfingin þyrftu þar að ganga fram með góðu fordæmi og bjóða börnum og ungmennum holl matvæli.
Stefán Hrafn Jónsson, sviðsstjóri á rannsókna- og þróunarsviði Lýðheilsustöðvar, kynnti niðurstöður rannsóknarinnar.
Kynning Stefáns Hrafns Jónssonar
Meðal þess sem fram kom í máli hans var að rannsóknin sýndi að fullorðnir Íslendingar eru að þyngjast en að hún segði okkur ekki hvers vegna þetta hefur verið að gerast, né hvernig bregðast ætti við. Hér sé um að ræða mælingu sem hentar vel til að skoða líkamsþyngd yfir tíma. Breytingar á líkamsþyngd sýna breytingar á lifnaðarháttum. Hann benti á glæru með niðurstöðum frá Hjartavernd sem sýnir sjúkdómsbyrðina sem fylgir mikilli líkamsþyngd og nefndi jafnframt að þeir sem eru of léttir séu einnig í áhættuhópi. Stefán notaði líkan frá Bandaríkjunum sem sýnir áhrif alþjóðavæðingar á einstakling, auk þátta í nærsamfélaginu og sagði að þetta væri ein leið til að setja fram þá þætti sem hafa áhrif á fólk. Margar aðrar framsetningar væru til s.s. líkan yfir næringu og hreyfingu sem áhrifaþætti á líkamsþyngdar, og aftur á heilsu, en þetta líkan væri of einfalt.
Niðurstöður rannsóknarinnar eru þær að Íslendingar eru að þyngjast og það er áhyggjuefni hversu mikið því það hefur að öllum líkindum áhrif á lífslíkur og góð æviár. Ástæðurnar geta verið mjög margar og rakti Stefán nokkrar þeirra sem eru hugsanlegar, m.a. nefndi hann að áfengisneysla hefur verið að aukast verulega á þessu tímabili og áfenginu fylgja heilmargar hitaeiningar.
Um rannsóknina
Sjúkdómar, sem tengjast óheilbrigðum lífsstíl, eru ört vaxandi heilbrigðisvandamál víða um heim. Vaxandi offita gefur vísbendingu um að fleira fólk borði orkumeiri fæðu og hreyfi sig minna en áður. Ýmsar rannsóknaniðurstöður benda til að hvoru tveggja hafi átt sér stað á undanförnum áratugum og er í því sambandi einna helst vitnað í breytta þjóðfélagshætti.
Í þessari rannsókn er þróun offitu á Íslandi skoðuð frá árinu 1990 til 2007. Unnið er með upplýsingar um hæð og þyngd fólks úr sex spurningalistakönnunum sem lagðar hafa verið fyrir fullorðið fólk á landinu öllu á tímabilinu. Þátttakendur voru á aldrinum 18 til 79 ára og voru valdir með tilviljun úr þjóðskrá. Líkamsþyngdarstuðull (LÞS, e. „body mass index“ eða BMI) var reiknaður út frá upplýsingum um hæð og þyngd og miðast offita við LÞS ≥ 30. Líkamsþyngdarstuðullinn hentar ágætlega til þess að mæla breytingar á holdafari hópa á tilteknu tímabili en er ekki eins vel fallinn til að mæla holdafar einstaklinga þar sem hann tekur ekki tillit til mismunandi líkamsbyggingar og greinir ekki á milli fitu og annarra vefja líkamans.
Niðurstöður
Niðurstöður sýna að líkamsþyngdarstuðull Íslendinga hefur hækkað undanfarna tvo áratugi og töluvert fleiri hafa háan LÞS nú en áður. Árið 1990 var hlutfall of feitra (e. obesity) karla 7,2% en hafði hækkað í 18,9% árið 2007 og hjá konum hækkaði hlutfallið úr 9,5% í 21,3% á sama tíma. Hlutfall íslenskra karla (66,6%), sem eru yfir kjörþyngd, er heldur hærra en kvenna (53,5%). Munurinn er þó einkum til kominn vegna þess hve hátt hlutfall karla (47,7%) eru of þungir (e. overweight) í samanburði við konur (32,2%).
Aðgerðir
Í ljósi þróunarinnar, sem hér hefur átt sér stað, og þeirra alvarlegu afleiðinga, sem offita getur haft fyrir heilsu og lífsgæði fólks, sem og heilbrigðisútgjöld, bendir allt til þess að á ferðinni sé samfélagsvandi sem nauðsynlegt er að huga að. Til þess að fólk velji heilsusamlegan lífsstíl þarf það ekki einungis þekkingu og jákvætt viðhorf til holls mataræðis og hreyfingar heldur þarf einnig hvetjandi umhverfi.
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á að til að ná árangri í baráttunni gegn offitu þurfi að beita fjölþættum samfélagslegum aðgerðum. Stjórnvöld, vinnustaðir, skólar og heimili geta unnið markvist að því að skapa fólki tækifæri til að lifa heilsusamlegu lífi. Með skýrri framtíðarsýn, vel útfærðri stefnu og þrautseigju geta þessir aðilar lagt sitt af mörkum til að viðhalda og bæta heilsu fólks í samfélaginu.
Sérstaklega er mikilvægt að huga að börnunum og þá að koma til móts við foreldra sem búa við bága efnahagsstöðu svo öll börn hafi jafna möguleika á því að stunda hreyfingu og borða hollan mat. Í allri umræðu um þróun og úrræði til að sporna gegn offitu ber að varast neikvæða stimplun þeirra sem eru yfir kjörþyngd. Áhersla ætti alltaf að vera á heilsu frekar en þyngd og á hegðunarbreytingar sem ætlað er að bæta líkamlega heilsu og vellíðan.
Mynd 1.
Prósentuhlutfall karla sem eru of feitir, LÞS ≥ 30
Mynd 2. Prósentuhlutfall kvenna sem eru of feitar, LÞS ≥ 30
Erna Matthíasdóttir kynnti niðurstöður rannsóknar sinnar á tengslunum milli líkamsþyngdar og lífsánægju.
Kynning Ernu Matthíasdóttur
Fyrirlesturinn byggðist á lokaverkefni hennar í meistaranámi við Kennslufræði- og lýðheilsudeild Háskólans í Reykjavík. Erna vann þar úr hluta gagna rannsóknar Lýðheilsustöðvar Heilsa og líðan Íslendinga 2007 og sýna niðurstöður hennar m.a. að tæplega 43% Íslendinga á aldrinum 18-79 ára eru ósáttir við líkamsþyngd sína. Rannsóknarverkefnið Heilsa og líðan Íslendinga er einnig ein af þeim sex spurningakönnunum sem notast var við í rannsókninni sem Stefán kynnti.
Í máli Ernu kom fram að ekki hafa verið gerðar margar rannsóknir um þetta málefni hér á landi. Þó hefur verið gerð könnun á meðal ungs fólks sem sýnir að margir eru óánægðir með líkamsþyngd sína; jafnvel þeir sem eru í kjörþyngd. Í rannsókn Ernu kemur fram að 43% Íslendinga á aldrinum 18-79 ára eru ósáttir við eigin líkamsþyngd. Konur á Íslandi eru almennt óánægðar með líkamsþyngd sína því yfir 80% kvenna vilja léttast. Þó eru elstu konurnar í hópnum nokkuð sáttar við líkamsþyngd sína. Sama gildir um elstu karlana og þá yngstu.
Ögmundur Jónasson, heilbrigðisráðherra ávarpaði fundinn og svaraði einnig spurningum.
Hann nefndi að finna þyrfti jafnvægi milli þess að menn gætu farið að eigin vilja hvað heilsu þeirra snerti og svo almannaheill, þ.e. kostnaðurinn sem óheilbrigði veldur kemur niður á þjóðinni allri. Hann sagðist taka undir orð Stefáns Hrafns um að heilsa þyrfti að vera til grundvallar í allri opinberri stefnumótun; á sama hátt og við viljum samþætta umhverfismál og jafnréttismál inn í alla stefnu.
Á næsta ári mun ráðuneytið standa fyrir heilsuþingi þar sem forvarnastarf verður aðalefnið, þ.m.t. vegna ofþyngdar Íslendinga. Hann nefndi í því sambandi að við yrðum að vera vel vakandi fyrir því sem er landsmönnum skaðlegt; að á nýlegu læknaþingi hefði komið fram að um 400 einstaklingar láti lífið af völdum reykinga á ári hverju. Hann sagðist m.a. hafa beint því til heilsugæslunnar, og fleiri, að hugað væri enn frekar að forvarnaaðgerðum sem og úrræðum fyrir fólk.
Ein af fyrirspurnunum sem beint var til ráðherra var um til hvaða aðgerða menn hygðust grípa og svaraði hann að framsetning skýrslunnar sem verið væri að gefa út væri aðgerð út af fyrir sig. Því litið væri til fjölmiðla um að koma hér til aðstoðar og vekja fólk til umhugsunar um þetta mál. Áhrifavaldur eigin heilsu er einstaklingurinn sjálfur og það þarf að hafa áhrif á hann og hans nánasta umhverfi, s.s. fjölskyldu, skóla og heilbrigðiskerfið, og þar kæmi hann að í hlutverk sínu sem heilbrigðisráðherra.
Þórunn Ólafsdóttir, hjúkrunarforstjóri hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins óskaði eftir að taka til máls í kjölfar orða ráðherra. Hún nefndi að nú þegar væri á mörgum heilsugæslustöðvum boðin aðstoð fyrir þá sem eru að glíma við ofþyngd. Heilsugæslan hafi sett sér þau markmið að bæta við þessa þjónustu en þar eð niðurskurður væri fyrir dyrum þá væri ekki vitað hvort það myndi takast. Heilsugæslan setti börnin í forgang og vildu gjarnan geta sinnt ungmennum meir en þau væru ekki með heilsuvernd í framhaldsskólum. Í ungbarnavernd, til um 3 ½ árs, sæju þau ekki mikið af feitum börnum. Þegar á skólaaldurinn kæmi færu vandamálin að birtast. Skólahjúkrunarfræðingar hefðu mestar áhyggjur af kyrrsetu barnanna en þar yrði að tala við foreldrana, sem og um það fæði sem barninu er boðið á heimilinu. Foreldrarnir væru jú uppalendurin og þeir keyptu inn til heimilisins. Skólahjúkrunarfræðingar hefðu vissulega orðið varir við að börn hefðu áhyggjur af holdafari sínu og hafa verið að veita þeim ráð en kannski ekki nógu markvisst. En nú stæði það til bóta því heilsugæslan hefði fengið styrk sem nota ætti til að fræða skólahjúkrunarfræðinga enn frekar um þá hjálp sem þeir gætu veitt nemendum sem væru í ofþyngd.