Upplýsingar um transfitusýrur
Nýlega var greint frá niðurstöðum nýrra greininga á transfitusýrum í völdum matvælum á Íslandi. Lýðheilsustöð hefur í kjölfarið tekið saman smá fróðleik um transfitusýrur sem hægt er að skoða hér.
Yfirlit
Hvað eru transfitusýrur?
Transfitusýrur myndast þegar olía er hert að hluta. Herðing olíu er aðferð sem notuð er í matvælaiðnaði til að gera fitu harðari þannig að vörurnar fái ákveðna eiginleika s.s. að lengja geymsluþol matvara og breyta áferð og bræðslumarki fitunnar. Transfitusýrur myndast einnig á náttúrulegan hátt í vömb jórturdýra, þegar bakteríur sem þar er að finna breyta ómettaðri fitu í transfitusýrur. Að lokum geta transfitusýrur myndast þegar olía er hituð við mjög háan hita. Hins vegar myndast ekki transfitusýrur þegar olía er fullhert heldur inniheldur olían þá mettaðar fitusýrur.
Hvaða áhrif hafa transfitusýrur á heilsuna?
Rannsóknir sýna að neysla á transfitusýrum eykur líkur á hjarta- og æðasjúkdómum, einkum vegna áhrifa
þeirra til hækkunar á LDL- kólesteróli í blóði (slæma kólesterólinu) og lækkunar á HDL-kólesteróli (góða kólesterólinu). Mettuð fita er einnig vel þekktur áhættuvaldur fyrir hjarta- og æðasjúkdóma, líkt og transfitusýrur, en þó eru þær síðarnefndu taldar skaðlegri.
Samkvæmt ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) þá ætti dagleg neysla transfitusýra ekki að vera meiri en 1% af heildarorku að meðaltali. Þetta þýðir að einstaklingur sem þarf 2000 kcal á dag ætti ekki að neyta meira en tveggja gramma af transfitusýrum daglega. Samkvæmt landskönnun á mataræði árið 2002 þá borðuðu Íslendingar um 3,5 g að meðaltali af transfitusýrum á dag og veittu þær um 1,4% orkunnar. Sérfræðingar WHO telja að skerpa þurfi enn frekar á ráðleggingunum þannig að í stað þess að miða við að dagleg meðalneysla trans-fitusýra, sé innan við 1% af heildarorku að þá sé miðað við að neysla alls þorra einstaklinga á trans-fitusýrum sé innan við eitt prósent. Í því samhengi er þörf á að matvælaiðnaðurinn breyti framleiðsluháttum sínum og minnki notkun á transfitusýrum í vörum sínum.
Hvað varðar transfitusýrur, sem myndast á náttúrulegan hátt þá hafa rannnsóknir sýnt, að við hóflega neyslu á mjólk og kjöti sé magn þeirra það lítið að líkur á hjarta- og æðasjúkdómum aukast ekki. Enn er þó ekki vitað hvort hvort munur er á áhrifum iðnaðarframleiddra transfitusýra og náttúrulegra transfitusýra á heilsuna sé þeirra neytt í svipuðu magni.
Í hvaða matvörum er transfitusýrur helst að finna?
Fita sem er að hluta til hert er notuð við framleiðslu margra matvæla og því er transfitusýrur víða að finna. Einkum er um að ræða matvörur þar sem bökunarsmjörlíki eða djúpsteikingarfeiti er notað við framleiðslu. Vörur sem mögulega innihalda transfitusýrur eru smjörlíki, steikingarfeiti, kökur, kex, franskar kartöflur og annar djúpsteiktur skyndibitamatur, örbylgjupopp, snakk og sælgæti og getur í sumum þessara vara verið umtalsvert magn transfitusýra.
Frá náttúrunnar hendi er transfitusýrur að finna í litlu magni í vörum eins og kjöti, kjötvörum, rjóma og smjöri.
Nýjar mælingar á transfitusýrum í matvælum á markaði á Íslandi
Matís hefur gert fitusýrugreiningar á 51 sýni af matvörum á árunum 2008 til 2009, í þeim tilgangi að uppfæra gögn í íslenska gagnagrunninum um efnainnihald matvæla (ÍSGEM). Niðurstöður verkefnisins, sem unnið var í samstarfi við Lýðheilsustöð og Matvælastofnun, sýna að hlutfall transfitusýra fyrir nær öll matvælin er lægra en áður. Einnig sýna niðurstöðurnar að það er vel hægt að framleiða matvæli án transfitusýra þar sem vörur innan sama vöruflokks innihalda mismikið magn transfitusýra s.s. kleinur og örbylgjupopp. Þótt almennt sé frekar lítið magn af transfitusýrum í matvörunum sem tekin voru til greiningar þá fundust einnig matvörur sem innihalda talsvert magn af transfitusýrum. Þessi matvæli eru einkum smjörlíki, kleinur, ís og örbylgjupoppkorn.
Tafla 1 – Heildar magn fitu, mettaðrar fitu og transfitusýra (g í 100 g vöru) í ákveðnum vörum seldum á Íslandi
Hvernig er hægt að vita hvort vara inniheldur transfitusýrur?
Ekki er skylda að hafa næringargildismerkingu á matvörum hér á landi, nema þegar fullyrt er um næringarfræðilega eiginleika í viðkomandi vöru. Hins vegar er hægt að skoða innihaldslýsingu vörunnar til að fá upplýsingar um hvort varan innihaldi transfitusýrur. Ef eitthvað af eftirtöldu er nefnt í innihaldslýsingu matvæla þá er nær víst að varan innihaldi transfitusýrur: að hluta til hert fita/jurtafita/jurtaolía. Á ensku er þetta nefnt ,,partially hydrogenated oil/fat". Á dönsku ,,delvis hærdet fedt, delvis hydrogeneret fedt, partielt hærdede olier". Orðið hert fita (hydrogenated fat) í innihaldslýsingu vörunnar er hins vegar ekki sönnun þess að transfitusýrur séu í vörunni en gera má ráð fyrir að í vöru sem inniheldur herta fitu sé talsvert magn af mettuðum fitusýrum sem einnig eru óæskilegar fyrir hjarta- og æðakerfi líkamans.
Neysla transfitusýra á Íslandi
Samkvæmt landskönnun á mataræði árið 2002 þá borðuðu Íslendingar um 3,5 g að meðaltali af transfitusýrum á dag og veittu þær um 1,4% orkunnar. Það er nokkuð frá þeim mörkum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sett, sem er minna en 1% af orkunni. Neysla á transfitusýrum hafði þó minnkað um tæplega þriðjung frá 1990. Vó þar þyngst minni smjörlíkisneysla og það að samsetningu smjörlíkisins hafði verið breytt. Niðurstöður nýjustu mælinga á transfitusýrum sýna að magn transfitusýra fyrir nær öll matvælin hefur enn lækkað frá því sem áður var þó enn séu matvæli á markaði sem í er talsvert magn af transfitusýrum.
Rétt er að benda á að árið 2002 neyttu Íslendingar að meðaltali um tíu sinnum meira af mettaðri fitu en transfitusýrum og er það mun meira en ráðlagt er. Þó að transfitusýrur séu óæskilegri en mettuð fita eru áhrif mettuðu fitunnar á heilsuna ekki síður alvarleg þar sem hennar er neytt í svo miklu magni.
Mikilvægt er einnig að hafa í huga að þótt transfitusýrum sé útrýmt úr ákveðnum fæðutegundum þá er ennþá sá möguleiki fyrir hendi að varan innihaldi mettaða fitu og það ef til vill í miklu magni. Það er því mjög mikilvægt að nota jurtaolíur í stað hertrar fitu sé þess kostur, þegar útrýma skal transfitusýrum úr ákveðnum matvælum þar sem slík fita hefur ekki neikvæð áhrif á kólesteról í blóði.
Ráðleggingar um fituneyslu
Ráðlagt er að minnka neyslu á harðri fitu, þ.e. bæði mettaðri fitu og transfitusýrum, en nota þess í stað mjúka fitu eða olíur. Jafnframt er ráðlagt að stilla neyslu á fitu og feitum matvörum í hóf.
Krækjur tengdar efninu
Umfjöllun um transfitusýrur á heimasíðu Matvælastofnunar Svíþjóðar
Nýjustu upplýsingar Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO) um transfitusýrur
Dreifðu um vefinn