Vímuvarnir í skólum
Um ráðstefnuna
Ráðstefnan „Search for quality in School-Based Drug Prevention“ var í Hamborg, 27. - 29. nóvember 2002. Að ráðstefnunni stóðu Trimbos-forvarnastofnunin í Hollandi og samstarfsaðilar hennar í Evrópu. Ráðstefnan er hluti af verkefninu „European Healthy School and Drugs“ sem hefur staðið síðan 1999. Markmið þess er að samhæfa og þróa nýjar hugmyndir og verkfæri fyrir vímuvarnir í skólum. Verkefnið er styrkt af Evrópusambandinu.
Tilgangur: Tilgangur ráðstefnunnar var, eins og nafnið bendir til, að fá yfirsýn yfir árangursríkustu aðferðir við vímuvarnir í skólum.
Dagskrá: Dagskrá ráðstefnunnar var byggð upp af fyrirlestrum annars vegar og vinnusmiðjum um kennsluaðferðir í lífsleikni.
Fyrirlestrar voru í meginatriðum þrenns konar:
• Yfirlit yfir helstu hugmyndir, kenningar og nýjustu rannsóknir á vímuvörnum í skólum og árangri af þeim.
• Yfirlit yfir helstu stefnur og strauma í áfengis- og vímuvarnamálum í Evrópu.
• Kynning á lífsleikninámsefninu „Making schools a healthier place“ sem fjallar um hvernig eigi að hanna og framkvæma forvarna og/eða lífsleikniverkefni í skólum, framfylgja því, fá viðeigandi/hlutaaðeigandi aðila (stakeholder) í samvinnu og loks hvernig við hægt sé að meta árangurinn.
Vinnusmiðjur voru í megindráttum þrenns konar:
• Lífsleiknikennsla í verki þar sem þátttakendur æfðu ýmsar gagnvirkar (interactiv) kennsluaðferðir með aðstoð leiðbeinanda. Æfingar snerust t.d. um það hvernig hægt er að nálgast ókunnuga, vinna saman og forgangsraða.
• Notkun margmiðlunar við lífsleikni og vímuvarnakennslu.
• Mat á vímuvarnaverkefnum í skólum.
Niðurstöður
Árangur: „Schools are not society's problem solver“ er haft eftir Don Nutbeam, breskum lýðheilsulæriföður. Með það í huga er hægt að segja að með lífsleiknikennslu, eins og hún gerist best, sé hægt að gera sér vonir um mælanlegan árangur um 5-8% í vímuvörnum. Við mælingar á árangri er aðallega stuðst við viðmiðanir í könnunum meðal skólabarna eins og hafa verið gerðar árlega hér undanfarin 5 ár. Í lýðheilsufræðum, þar með talið vímuvörnum telst 5% árangur mjög góður. Í versta falli eru þess dæmi að vímuvarnakennsla hafi gert illt verra.
Bestu aðferðir: Töluvert hefur verið gert af því að greina hvaða aðferðir eru árangursríkastar við vímuvarnir í skólum. Eftirfarandi þættir eru taldir skipta máli:
• Vímuvarnir þarf að byggja á rannsóknum á og aðstæðum í því samfélagi sem á að framkvæma þær í.
• Vímuvarnir þarf að þróa út frá ákveðinni hugmyndafræði. Í vímuvörnum í skólum hefur mikið verið unnið með „social learning theory“. Þessar hugmyndir fjalla um það hvernig fólk lærir af samspili og gagnverkun við aðstæður sem það er í.
• Markmið þurfa að vera greinileg og raunhæf.
• Vímuvarnir í skólum skila ekki árangri nema með þátttöku samfélagsins sem þær fara fram í og stuðningi yfirvalda. Því er þátttaka foreldra, starfsfólks skóla, lögreglu, heilsugæslu, stjórnmálamanna og annarra sem sinna börnum og unglingum mjög mikilvæg.
• Vímuvarnir í skólum þurfa að vera í takt við tímann. Það er mjög erfitt að keyra áfram eftir baksýnisspegli.
• Gagnverkandi (interactive) kennsluaðferðir eru árangursríkari í vímuvörnum en hefðbundnar kennsluaðferðir þar sem kennari stendur fyrir framan bekk og upplýsir/matar. Dæmi um gagnvirkar kennsluaðferðir eru t.d. þær sem unnið hefur verið með í Lion's Quest og byggja á hugmyndum um „social learning theory“ þ.e. að nýta sér þær aðstæður sem upp geta komið. Í kennaranámi hefur til skamms tíma ekki verið lögð áhersla á slíkar kennsluaðferðir og margir kennarar eiga erfitt með að tileinka sér þær. Árangur veltur mjög mikið á færni kennaranna.
• Það er vænlegra til árangurs að kennarar í hverjum skóla sinni lífsleikni- og vímuvarnakennslu heldur en að fá utanaðkomandi sérfræðinga til að sinna henni. Æskilegast er að lífsleikni sé tvinnuð inn í sem flest fög sem kennd eru, s.s. tungumál, stærðfræði, félagsfræði, líffræði o.s.frv. Utanaðkomandi aðilar geta aldrei verið annað en viðbót við þá kennslu sem fyrir er og ekki er ráðlegt að byggja forvarnakennslu eingöngu á þeim.
• Stöðugt þarf að meta þær aðferðir sem beitt er með tilliti til kostnaðar, markmiðssetningar, framkvæmdar og árangurs. Byggja þar matið inn í vímuvarnaáætlanir í skólum frá upphafi.
• Þá skiptir verulegu máli að stemningin (social climate) í skólanum styðji vímuvarnastarf. Í skólanum þarf að ríkja jákvæður og hlýr andi þannig að öllum líði vel og að þeir sem eiga þangað erindi beri virðingu fyrir umhverfinu og því starfi sem fer fram í skólanum.
Aðferðir sem reynslan sýnir að skila ekki árangri:
• Að treysta fyrst og fremst á að utanaðkomandi sérfræðingar sjái um vímuvarnafræðslu í lífsleiknitímum.
• Að kynna „einu réttu lausnina“ fyrir allar aðstæður.
• Vímuvarnaátak sem varir í stuttan tíma.
• Að víkja nemendum sem neyta vímuefna úr skóla.
Staðan á Íslandi
Vímuvarnastarf á Íslandi hefur skilað mælanlegum árangri í grunnskólum sem allir hlutaðeigendur geta verið stoltir af. Undanfarin 6 ár hefur verið unnið að því að samræma störf þeirra sem vinna að vímuvörnum og auka samvinnu þeirra með ágætum árangri. Mikilvægt er að hafa í huga að langflest íslensk ungmenni lifa heilbrigðu og innihaldsríku lífi. Hins vegar er það áhyggjuefni að sá hópur unglinga 16 - 18 ára sem lendir í verulegum vandræðum vegna áfengis- og vímuefnaneyslu stækkar.
Mikil áhersla hefur verið lögð á að hafa niðurstöður rannsókna og mat á verkefnum að leiðarljósi í íslenskum vímuvörnum undanfarin ár. Nú er því til viðamikill rannsóknagrunnur sem hægt er að byggja vímuvarnastarf til framtíðar á.
Vímuvarnir á Íslandi undanfarin ár hafa haft foreldra í brennidepli með hugmyndafræði sem kennd er við „social control“ að leiðarljósi. Í verki hafa vímuvarnir falist í skilaboðum um að foreldrar fylgist með börnum sínum, sýni viðfangsefnum þeirra áhuga og setji þeim mörk. Segulmottur með útivistarreglum, foreldrasamningar og veggspjöld með skilaboðum um 18 ára ábyrgð eru dæmi um verkefni í þessum anda.
Samkvæmt Aðalnámskrá grunnskólanna hefur lífsleikni verið innleidd sem kennslufag og áhersla verið lögð á að nota námsefni sem kennt er við Lion's Quest. Misjafnar sögur fara af því hvernig til tekst með kennslu í lífsleikni og Lion's Quest námsefnið kemur misvel út úr mati. Margir kennarar hafna því að beita þeim kennsluaðferðum sem lífsleiknihugmyndir byggjast á eða eru ósáttir við námsefnið vegna þess að þeim finnst það ekki eiga við á Íslandi. Því er víða treyst á að kaupa utanaðkomandi sérfræðinga til fylla upp í annars lífsleiknitóma tíma Það segir sig sjálft að ef kennarar hafa ekki áhuga á eða færni til að vinna með lífsleikni þá fellur öll slík kennsla um sjálft sig, burtséð frá gæðum námsefnisins.
Vímuvarnaskólinn hefur staðið starfsfólki skóla til boða um nokkurra ára skeið. Í honum er unnið með gerð forvarnaáætlana og farið yfir ýmsar vísbendingar sem hægt er að styðjast við ef grunur vaknar um að nemendur séu komnir út á hálan ís vegna áfengis- og vímuefnaneyslu. Þegar Vímuvarnaskólinn byrjaði fyrir 7 árum var veruleg þörf á þessari nálgun og vafalaust vakti hann marga til meðvitundar um vímuefnavanda unglinga á Íslandi. Upp úr því urðu til vímuvarnaáætlanir í mörgum skólum og almenningur varð meðvitaðri um ýmis merki í umhverfinu sem ástæða er til að bregðast við. Vímuvarnaskólinn var þó barn síns tíma og myndi ekki skila sama árangri nú ef hann yrði endurvakinn í óbreyttri mynd.
Hvað þarf að gera?
1. Í fyrsta lagi þarf að móta stefnu með framtíðina í huga. Hingað til hefur vímuvarnastarfið notið stuðnings laga sem banna flest vímuefni, takmarka aðgengi að áfengi, halda verðlagi á áfengi háu og banna unglingum undir 20 neyslu áfengis. Útlit er fyrir að þessi lög breytist innan fárra ára og í vímuvörnum þarf að taka mið af því. Vímuvarnir framtíðarinnar þarf að hugsa út frá líklegum framtíðaraðstæðum þar sem áfengi fæst í matvörubúðum, 18 ára unglingar mega versla áfengi, áfengisauglýsingar eru leyfðar, verðlag er lægra en nú er og hass löglegt.
2. Setja þarf skýr og raunhæf markmið til langs tíma. Skjóts árangurs er ekki að vænta. Auðveldara er að hugsa slíkt vímuvarnastarf sem áætlun en átak eða verkefni.
3. Strax frá byrjun þarf að gera ráð fyrir að viðtekin áætlun verði metin með tilliti til kostnaðar, framkvæmdar, markmiðssetningar og árangurs. Slíkt mat er dýrt og þarf því einnig að gera ráð fyrir kostnaði vegna þess í fjárhagsáætlun.
4. Við mótun stefnu fyrir vímuvarnir í skólum þarf að byggja á samfélaginu sem á að stunda þær í. Það er ekki víst að það sama gildi í Reykjavík og úti á landi. Ganga þarf út frá möguleikum sem eru fyrir hendi á hverjum stað. Mikilvægt er að byggja á rannsóknum og reynslu af fyrri tilraunum til vímuvarna sem víðast.
5. Lykillinn að góðum árangri af vímuvörnum í grunnskólum sérstaklega eru kennararnir. Leggja þarf áherslu á að kenna og þjálfa kennara í kennsluaðferðum sem eru vænlegar til að skila árangri í lífsleiknikennslu. Þjálfun í þessum aðferðum þarf að standa fleiri kennurum til boða en eingöngu þeim sem nú sinna lífsleiknikennslu. Brýna þarf kennara til að bregðast við möguleikum til lífsleiknikennslu í sem flestum fögum. Þó þarf að virða það og viðurkenna að fólk er misjafnt og að þessar kennsluaðferðir henta ekki öllum kennurum.
6. Áfram þarf að styrkja foreldra í foreldrahlutverkinu og efla samstarf foreldra og skóla. Vöxtur foreldrahreyfingarinnar og batnandi samstarf heimila og skóla undanfarin ár hafa skipt verulegu máli fyrir þann árangur sem náðst hefur í forvarnastarfi til þessa.
7. Áfram þarf að vinna með þær forvarnaáætlanir sem til eru í skólum. Nú þarf að beina athygli að innihaldi þeirra og hvernig þeim er framfylgt. Slíkar áætlanir setja ákeðinn ramma utan um starfið í hverjum skóla og leiðbeina starfsfólki þeirra um viðbrögð við ýmsum aðstæðum sem geta komið upp í sambandi við vímuefnaneyslu foreldra.