Fjárhagsleg staða barna og heilsusamlegir lífshættir
Framkvæmd
Heilsa og lífskjör skólanema (HBSC, Health Behaviour in School-aged Children) er hluti af fjölþjóðlegri samanburðarrannsókn 40 landa sem unnin er að tilstuðlan Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Ísland tók fyrst þátt í vorið 2006. Þátttaka Íslands er samstarfsverkefni Lýðheilsustöðvar og Háskólans á Akureyri.
Nemendur í nær öllum (166) skólum landsins tóku þátt í könnuninni. Kennarar lögðu spurningalista fyrir þá nemendur í 6., 8. og 10. bekk sem mættir voru í skólann daginn sem könnunin var lögð fyrir. Svarhlutfall var 86% miðað við fjölda barna í árgöngunum samkvæmt gögnum frá Hagstofu Íslands.
Nemendur svöruðu spurningum sem þróaðar hafa verið af erlendum sérfræðingum HBSC auk sérvalinna spurninga innlendra sérfræðinga rannsóknarinnar. Nemendur settu útfyllt spurningahefti í umslag merkt rannsókninni og límdu fyrir til að tryggja nafnleynd. Kennarar og annað starfsfólk skólanna sá um að safna spurningaheftum saman og koma þeim til starfsmanna rannsóknarinnar.
Tölvuskráning gagna fór fram hjá Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri með skanna og sérhæfðu forriti til að lesa svör í skriflegum spurningalistum.
Rannsókn á sambandi fjárhagslegri stöðu barna og heilsusamlegra lífshátta þeirra
Í þessari rannsókn, sem hér birtist, úr gögnum HBSC er ýmist unnið úr svörum allra þátttakenda í 8. og 10. bekk (7728 nemendur) eða 50% úrtaki nemenda í 10. bekk (1918 nemendur). Rannsóknina vann Stefán Hrafn Jónsson, sviðsstjóri rannsókna- og þróunarsviðs Lýðheilsustöðvar og veitir hann allar nánari upplýsingar.
Nýlega lagði nefnd á vegum forsætisráðuneytisins mat á umfang fátæktar meðal barnafjölskyldna. Þar kom fram að um 6,6% barna býr við fátækt. Þegar börn eru spurð um fjárhagsstöðu fjölskyldu sinnar er áhugi fræðimanna fyrst og fremst á upplifun barnanna á stöðu fjölskyldunnar en ekki gert ráð fyrir að börnin hafi yfir að ráða vitneskju um fjölskyldutekjur í samanburði við afstæð fátæktarmörk (e. relative poverty line) eða algild fátæktarmörk (e. absolute poverty line).
Hlutfall barna, sem telur fjárhagstöðu fjölskyldunnar slæma eða mjög slæma, og hlutfall barna, sem lifir í fátækt samkvæmt nýlegri samantekt nefndar forsætisráðuneytisins, eru því ekki fyllilega samanburðarhæf. Þó erlendar og innlendar rannsóknir sýni að almennt svari börn samviskusamlega, þegar þau eru spurð spurninga í könnunum sem þessari, þá má gera ráð fyrir að einhver hluti nemenda gefi upp betri mynd af fjölskyldu sinni en aðstæður gefa tilefni til.
Mynd 1. Mat nemenda í 8. og 10. bekk á fjárhagstöðu fjölskyldu sinnar.
Ríflega 4% barna í 8. og 10. bekk grunnskóla á Íslandi telur fjárhagstöðu fjölskyldunnar slæma eða mjög slæma. Nemendur í 10 meta stöðu fjölskyldu sinnar heldur verr en nemendur í 8. bekk.
Tafla 1. Fjöldi foreldra (foreldri, stjúp- eða fósturforeldri) á aðalheimili nemenda í 10. bekk og mat nemenda á fjárhagslegri stöðu fjölskyldunnar
Á töflu 1 má sjá að stór hluti barna, sem telur fjárhagstöðu fjölskyldunnar slæma eða mjög slæma, býr hjá einu foreldri.
Mynd 2. Hlutfall nemenda í 10. bekk sem hreyfir sig, þannig að þeir svitni eða mæðist, í frítíma sínum (utan venjulegs skólatíma) einu sinni í mánuði eða sjaldnar.
Heilsusamlegir lífshættir í bernsku eru mikilvægur liður í að minnka líkur á sjúkdómum og örorku seinna á lífsleiðinni. Regluleg hreyfing spilar þar mjög mikilvægt hlutverk. Hreyfing, sem nemendur fá á skólatíma, er langt í frá að vera nægjanleg samkvæmt viðurkenndum heilsufræðilegum viðmiðum. Því er mikilvægt að börn séu hvött til hreyfingar og búi við aðstæður þar sem hreyfing er auðveldur og skemmtilegur kostur til að verja tímanum.
Mynd 3. Tíðni ávaxtaneyslu nemenda í 10. bekk eftir mati þeirra á fjárhagsstöðu fjölskyldunnar.
Neysla ávaxta og grænmetis er mikilvægur hluti af heilsusamlegu lífi. Af svörum nemenda í 10. bekk má sjá að nemendur frá efnaminni fjölskyldum borða mun sjaldnar ávexti en nemendur í efnameiri fjölskyldum.
Mynd 4. Hlutfall nemenda í 10. bekk í ofþyngdar- og offituhópi eftir mati nemenda á fjárhasstöðu fjölskyldunnar.
Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt áhrif ónógrar hreyfingar og slæms matarræðis á heilsu fólks. Hreyfing og holl næring er mikilvæg til að minnka líkur á ofþyngd og offitu. Á mynd 4 sést að mun hærra hlutfall nemenda úr efnaminni fjölskyldum er ofþungir eða offeitir en börn í efnameiri fjölskyldum.
Mynd 5. Hlutfall nemenda í 10. bekk sem líkar mjög vel í skólanum eftir mati þeirra á fjárhagsstöðu fjölskyldunnar.
Mynd 6. Hlutfall nemenda í 10. bekk sem fara annað hvert ár eða sjaldnar til tannlæknis eftir fjárhagsstöðu fjölskyldunnar
Reglulegar heimsóknir barna og fullorðinna til tannlæknis er lykilatriði í tannheilsu fólks.
Tafla 2. Reglur við máltíðir eftir mati nemenda í 10. bekk á fjárhagsstöðu fjölskyldunnar.
Tafla 3. Tíðni fiskneyslu nemenda í 10. bekk eftir mati þeirra á fjárhagsstöðu fjölskyldunnar.
Fiskneysla er umtalsverð algengari hjá börnum í fjölskyldum sem hafa það gott eða mjög gott heldur en hjá börnum í fjölskyldum sem hafa það miðlungs eða slæmt.