Heilsuefling hefst hjá þér

6.5.2004

Markmiðið var að efla heilsu og vellíðan landsmanna. Verkefnið byggði á íslensku heilbrigðisáætluninni og tók mið af markmiðum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar um Heilsu 21.

Heilsuefling sinnti ráðgjöf til stjórnvalda varðandi stefnumótun, rannsóknum á sviði heilsueflingar, aflaði þekkingar á ýmsum sviðum heilsueflingar og forvarna og vann með fagaðilum að verkefnum sem miðuðu að bættri heilsu og vellíðan.

Heilsuefling miðlaði einnig fræðslu til almennings um ýmis heilbrigðismál. Heilsuefling var flutt árið 1999 til Landlæknisembættisins og var sameinað starfsemi þess á sviði lýðheilsu.

Fjögur meginverksvið Heilsueflingar voru:

Greinargerð um verkefnið, samin í apríl 1999.
Efni:

• Hugmyndafræði heilsueflingar
  
  
• Samstarf og ráðgjöf
  
  
• Verkefni Heilsueflingar
  
  
• Heilsubæir
  
  
• Heilsuskólar

  Viðmið Heilsuskóla

  Verkefnið Heilsuefling í skólum gaf út viðmið fyrir heilsuleikskóla, heilsugrunnskóla og heilsuframhaldsskóla. Þar koma fram markmið Heilsueflingar í skólum og þau grundvallarviðmið sem heilsuskólar starfa út frá. Viðmið heilsuskólanna ættu að vera öðrum skólum í landinu hvatning til þess að skoða stöðu sína, meta starfið og átta sig á því hvort það að verða heilsuskóli sé eftirsóknarvert. Nú þegar starfa nokkrir skólar út frá hugmyndafræði heilsueflingar og vonandi verður útgáfa á viðmiðum heilsuskóla til þess að fleiri skólar geri það einnig.

  
  
  

• Heilsuvinnustaðir
  
  
• Rannsóknir og útgáfa

Hugmyndafræði heilsueflingar

Hvað er heilsuefling?
Markmiðið er að efla heilbrigði með því að gera félagslegar, menningarlegar og efnahagslegar aðstæður og umhverfi fólks heilsueflandi. Heilsuefling miðar að því að gera einstaklingnum og samfélaginu kleift að auka hreysti og efla vitund og vilja til að viðhalda heilbrigði. Til að svo megi verða þurfa allir í þjóðfélaginu að líta á sig sem málsvara eða talsmenn heilbrigði og stuðla að því að samfélagið verði uppspretta heilbrigði. Heilsuefling er þannig mun frekar félagslegt og pólitískt framtak heldur en málefni heilbrigðisþjónustunnar einnar.

Lykilhugtak er styrking sem miðar að því að auðvelda og styðja einstaklinga við að taka þær ákvarðanir sem leiða til aukins heilbrigðis.

Hvað er heilbrigði?
Í þessu sambandi er vert að huga að því hvað felst í heilbrigði. Heilsufar fólks mótast af margvíslegum þáttum. Það eru samfélagsleg skilyrði, svo sem menning, efnahagur, velferðarmál, skipulag heilbrigðisþjónustu, gildi , lagasetningar, mannfjöldi, búseta og umhverfi. Það geta verið þættir tengdir einstaklingnum sjálfum eins og lífsviðhorf, lífshættir, þekking, menntun, atvinna, tekjur, frístundir og fjölskyldan. Aðrir þættir sem erfiðara er að hafa áhrif á eru erfðir og aldur.

Margar leiðir eru til að hafa áhrif á og efla heilbrigði og kemur þar til samstaða í þjóðfélaginu um bætta lífshætti. Vert er að muna að heilbrigði er ekki markmið í sjálfu sér heldur tæki til að lifa góðu lífi. Ekki er síður mikilvægt að gera sér grein fyrir að heilbrigðu lífi haga má á hundrað vegu.

Ottawa sáttmálinn um heilsueflingu

• Tekur til íbúanna í heild og í samhengi við daglegt líf þeirra í stað þess að beina áherslunni að einstaklingum með áhættuþætti ákveðinna sjúkdóma.
• Beinist að ákvörðunarþáttum eða ástæðum heilbrigðis. Það krefst samvinnu ólíkra sviða í þjóðfélaginu og endurspeglar mismunandi þætti sem geta haft áhrif á heilbrigði.
• Samtvinnar mismunandi aðferðir eða leiðir sem bæta hverja aðra upp. s.s. fræðslu, upplýsingamiðlun, lagasetningar, breytingar á stofnunum, samfélagsþróun og sjálfsprottin staðbundin verkefni gegn heilsuvá.
• Miðar einkum að árangursríkri og áþreifanlegri þátttöku almennings. Það krefst þróun hæfileika til að greina vandamál og taka ákvarðanir, bæði meðal einstaklinga og samfélags.
• Er fyrst og fremst félagslegt og pólitískt framtak en ekki heilbrigðisþjónusta, þó gegnir heilbrigðisstarfsfólk mikilvægu hlutverki í að miðla og hvetja til heilsueflingar.

Leiðir heilsueflingar

• Endurskoða viðfangsefni og forgang þeirra í heilsugæslunni og hvetja starfsfólk til að leggja meiri áherslu á heilsueflingu og forvarnir.
• Auka fræðslu til starfsfólks heilsugæslunnar um heilsueflingu og leiðir til forvarna.
• Hvetja yfirvöld, félög og samtök til aðgerða sem draga úr heilsuvá.
• Hvetja til opinberrar umræðu um heilbrigða lífshætti og forvarnir.
• Efla tengsl einstakra nefnda og stofnana á þessu sviði við verkefnisstjórn, heilsugæsluna og aðra sem vinna að forvörnum og heilsueflingu.
• Fylgjast með og meta árangur aðgerða með viðeigandi aðferðum.

Samfélagsleg ábyrgð
Mönnum er tamt að líta á Ísland sem hreint og ómengað land og er það að ekki að ófyrirsynju. Hins vegar fer ýmiss konar mengun vaxandi og stækkun þéttbýliskjarna hefur í för með sér margvíslega áhættuþætti heilbrigðisvandamála. Lífshættir mótast mikið af nánasta umhverfi okkar s.s. heimili, skóla, vinnustað og bæ eða sveit.

Sú þróun hefur átt sér stað að skólar og vinnustaðir leggja æ meir upp úr að þeir hvetji til vellíðunar og heilbrigði þeirra sem þar eru. Sveitarfélög hafa líka á ýmsan hátt bætt aðstæður og umhverfi þannig að það stuðli að heilbrigði íbúanna. Sum sveitarfélög hafa staðið fyrir heildstæðum aðgerðum á sviði heilsueflingar og fíknivarna. Frjáls félagasamtök og einkaaðilar hafa líka lagt töluvert af mörkum til að efla heilsu og vellíðan.

Hvetja þarf lykilaðila í mótun lífshátta s.s. skóla, vinnustaði og sveitarfélög til að móta heildstæða stefnu og aðgerðir í heilsueflingu. Meðal annars er hægt að nýta sér verkefni Alþjóðaheilbrigðsmálastofnunarinnar og Evrópusambandsins á þessu sviði.

Þeir aðilar sem vinna að heilsueflingu ættu ætíð að tryggja samstarf við þá aðila sem málið varða eftir eðli verkefnisins. Skilgreina og forgangsraða þarf markhópum heilsueflingar, meta þarfir þeirra, gera markvissar áætlanir og meta árangur aðgerðanna.

Samstarf og ráðgjöf

Samstarf og ráðgjöf við stjórnvöld og áhrifaaðila um að stefnumótun taki mið af heilbrigði.
Það er óumdeilanlegt að til að viðhalda og efla heilbrigði lands og lýðs þarf samstöðu og samstarf í þjóðfélaginu. Það er á ábyrgð stjórnarforystu, sem markar stefnu, setur lög og útdeilir fjármagni, að standa vörð um markmið heilbrigðisáætlunar.

Stefna og aðgerðir stjórnvalda geta haft áhrif á heilsu íbúanna og ákvarðanir í einum geira geta gengið þvert á stefnu annars geira. Til dæmis getur verið erfitt að hvetja almenning til að borða hollan mat ef sá valkostur er dýr. Fer fólk að stunda hreyfingu sér til heilsubótar er aðstaðan er ekki tilæk, göngustígar ekki aðgengilegir eða loftið mengað? Mikilvægt er að meta heilbrigðisáhrif stefnu, aðgerða og framkvæmda mismunandi samfélagsgeira og tryggja aðgang almennings að þeim upplýsingum. Heilsuefling er tilbúin að veita fræðslu við stefnumótun og forgangsröðun verkefna.

Samstarf og ráðgjöf við fagaðila sem áhuga hafa á heilsu og vellíðan.
Heilsuefling á samstarf við heilbrigðisstarfsfólki af öllu tagi og hvar sem það starfar, hvort sem það er í heilsugæslu, á sjúkrastofnunum, stofnunum utan heilbrigðisgeirans, einkafyrirtækjum, félögum eða nefndum og ráðum á vegum hins opinbera.

Heilsuefling vinnur einnig með ýmsu öðru fagfólki sem ekki tilheyrir heilbrigðisgeiranum, s.s. fólki með menntun á sviði félags- eða mennta-, íþrótta, stjórnunar- eða starfsmannamála ásamt fjölmörgum öðrum sviðum. Verkefnin eru kennsla, námskeið, ráðstefnur, fræðsla og ráðgjöf af ýmsu tagi.

Samstarf við almenning í landinu um heilsueflingu.
Heilsuefling sinnir á ýmsan hátt og í samstarfi við fjölmarga aðila hvatningu og fræðslu til fólksins í landinu. Það geta verið alls konar uppákomur og viðburðir, fræðsluefni í ýmsu formi, greinaskrif, fræðsluþættir í fjölmiðlum, auglýsingar sem og námskeið og fyrirlestrar fyrir félög, stofnanir og aðra.

Verkefni Heilsueflingar:

• Lýðveldishlaup sumarið 1994 með UMFÍ og ÍFA.
  
  
• Tóbakslausar íþróttir með ÍSÍ og Tóbaksvarnarnefnd, 1994-95.
  
  
• "Þjóð í þjálfun" fyrir heimsmeistarakeppnina í handknattleik í maí 1995 með ÍFA, framkvæmdanefnd HM, íslenska landsliðinu og fjölmiðlum.
  
  
• Fjölskyldudagur um allt land 27. maí 1995. Samstarf við heilsugæslustöðvar og íþrótta- og tómstundafulltrúa sveitarfélaga.
  
  
• Heilbrigðisráðgjöf í tengslum við Jónsmessuhlaup og Reykjavíkurmaraþon í samvinnu við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, júní og ágúst 1995.
  
  
• Heilsuhlaup í heilsubæjum í september 1995 í samstarfi við ÍFA og Reykjavíkurmaraþon
  
  
• Heilsumánuður í "Hinu húsinu" í mars 1996.
  
  
• Heilbrigðisráðgjöf í Kringlunni 4 maí 1996. Boðið upp á mælingar og sett upp sýning í tengslum við "10 leiðir til að gera út af við eiginmanninn". Samstarf við Félag Íslenskra hjúkrunarfræðinga, Reykjavíkurmaraþon, Vímulausa æsku og Íþróttir fyrir alla.
  
  
• Ævintýri á Jónsmessu 23. júní 1996. Fjölskylduhátíð í heilsubæjunum.
  
  
• Heilbrigðisráðgjöf í tengslum við almenningshlaup, sumarið 1996 - Samstarf við Félag Íslenskra hjúkrunarfræðinga, Reykjavíkurmaraþon, Vímulausa æsku og Íþróttir fyrir alla.
  
  
• Heilsuábendingar á mjólkurumbúðum - Markaðsnefnd mjólkuriðnaðarins hefur nú heilsuábendingar á öllum mjólkurumbúðum. Ábendingarnar eru frá Heilsueflingu, Manneldisráði, Tóbaksvarnaráði og Tannverndarráði.
  
  
• Beinvernd - Stofnun samtakanna Beinverndar í maí 1997, sem er félag leikra og lærðra, í samvinnu við Landlækni, Gigtarfélagið, Kvenfélagasambandið, Félag eldri borgara, félög lækna, hjúkrunarfræðinga, sjúkraþjálfara o.fl. Bæklingur um beinþynningu, Beinvernd gefinn út í tengslum við stofnfundinn. 
  
  
• Græni lífseðillinn - Samstarf við ÍSÍ um breitt átak um heilsueflingu og forvarnir, hófst í janúar
  1997. Áherslunni er beint að hreyfingu, mataræði og að sporna gegn áfengis-, tóbaks og lyfjanotkun. Framkvæmdaaðilar verkefnisins eru Heilsuefling og Íþróttir fyrir alla. 
  
  
• Oddfellow - heilsuefling fyrir stúkusystkini og fjölskyldur í samstarfi við Manneldisráð, árið 1998. Blóðbankinn - heilsuefling fyrir blóðgjafa og starfsfólk.

Heilsubæir
Samstarf hefur verið við sveitarfélög í því augnamiði að reyna þar aðferðir sem gætu verið öðrum sveitarfélögum hvatning til frekara starfs á sviði heilsueflingar. Framkvæmdanefnd með fulltrúa frá sveitastjórn, félagasamtökum og heilsugæslu skipuleggur verkefnin. Lögð er áhersla á samhæfingu og samvinnu ýmissa aðila og að nýta þá þekkingu sem er til staðar í sveitarfélaginu.


Verkefni heilsubæjanna hafa verið margs konar. Til dæmis má nefna heilsueflingu á vinnustöðum, í skólum, félagsmiðstöðvum og verslunum og hjá fjölskyldum. Verkefnin hafa verið unnin í samstarfi við ýmsar stofnanir (s.s. skóla og heilsugæslustöðvar) og félög (s.s. íþróttafélög, stéttarfélög og kvenfélög). Fjölmiðlar bæjarfélaganna hafa einnig tekið virkan þátt.

Heilsuskólar

Heilsuvinnustaðir
Heilsuefling á vinnustað miðast að því að hvetja til heilsusamlegs vinnuumhverfis og lífshátta þannig að allir á vinnustaðnum geti auðveldlega valið þær aðferðir og leiðir sem stuðla að heilbrigði. Mikilvægt er að efla ábyrgð og samkennd allra á vinnustaðnum, bæði stjórnenda og hins almenna starfsmans, til aðgerða sem hvetja til heilbrigðis og eru til gagns fyrir eigin líðan og annarra.

Vinnustaður er ákjósanlegt umhverfi til heilsueflingar. Þar hægt að ná til margra á tiltölulega auðveldan hátt; hægt er að gera áætlanir til langs tíma; vinnufélagar geta stutt hvern annan; heilsuefling á vinnustað hefur áhrif á fjölskyldur starfsmanna og hefur þannig víðtækari áhrif í samfélaginu. Heilsuefling þarf eins og aðrir þættir fyrirtækja að sýna fram á hagkvæmni, ágóða og árangur.

Ísland er aðili að evrópsku samstarfsneti um heilseflingu á vinnustað og er skrifstofa netsins hjá Vinnueftirlitinu. Slagorð Evrópunetins er: Hraustir starfsmenn á heilsusamlegum vinnustað

Ávinningur heilsueflingar á vinnustað
Rannsóknir hafa sýnt fram á að heilsuefling minnkar kostnað vegna fjarvista og sjúkrakostnaðar en einnig koma til aðrir þættir eins og fram kemur í eftirfarandi töflum.

Ávinningur vinnuveitenda:

• aukinn árangur og framleiðni;
• bættur starfsandi og trúnaður við vinnustað/-veitanda;
• færri fjarvistir og lækkun sjúkrakostnaðar
• meiri stöðugleiki og hæfara starfsfólk
• betri ímynd fyrirtækis.

Ávinningur starfsmanna:

• betri andleg og líkamleg líðan/heilsa
• aukin starfsánægja;
• betra vinnuumhverfi;
• betri samskipti og starfsandi á vinnustað;
• minni streita
• meiri möguleikar til að hafa áhrif.

Rannsóknir og útgáfa

Rannsóknir
Efla þarf rannsóknir á lýðheilsu sem byggja á ákveðnum vel skilgreindum tölulegum mælikvörðum, en þær eru grunnurinn að því að geta metið áhrif aðgerða á heilbrigði. Heilsuefling mun halda áfram að sinna könnunum og rannsóknum á sviði heilsueflingar í samstarfi við aðra áhugasama aðila.

1. Könnun á lífsháttum og líðan fólks á landsvísu. Til að meta árangur verkefnisins og að finna þau svið sem leggja ætti áherslunni á gerði Félagsvísindastofnun H.Í. könnun á lífsháttum og líðan íslendinga. Könnunin var gerð að vori árin 1994 og 1996. Stuðst var við slembiúrtak úr þjóðskrá sem náði til 1500 manna á aldrinum 18-75 ára. Gerð var sérstök úttekt á meðal íbúa í heilsubæjum. 
2. Könnun á áhættuhegðun ungs fólks. Í sama tilgangi gerði Gallup könnun á áhættuhegðun ungs fólks í apríl árin 1994 og 1996. 
3. Lifum heil. Rannsókn á heilsufari og áhrifum heilsueflingaráróðurs á aldurshópinn 36-40 ára á Húsavík. Framkvæmt af heilsugæslulækni og tannlækni í samvinnu við annað starfsfólk heilsugæslustöðvainnar. Árið 1995 var öllum íbúum á þessum aldri  boðið að koma í mat á heilsufari og lífsstíl og fékk viðeigandi ráðgjöf í kjölfarið. Það var endurtekið ári síðar og verður aftur gert árið 2000

Útgáfa

1. Fréttabréf um heilsueflingu fyrir almenning, sent til heilsugæslustöðva og sveitarstjórna, maí 1994. 
2.  Heilsuspegillinn, skráningablað og spurningalistar um heilsufar, mataræði og hreyfingu til að nota við mat og ráðgjöf varðandi heilbrigða lífshætti, haust 1994.
3. Myndband um heilsueflingu á vinnustað, haustið 1994, hefur verið sýnt í sjónvarpinu.
4. Bæklingur um lífsháttabreytingar fyrir heilsugæslustöðvar, maí 1995.
5. Fylgirit við heilbrigðisskýrslur um Heilsueflingu, maí 1996.
6. Sjónvarpsþættir í léttum dúr um heilsueflingu, sendir út að sumri 1996 og hausti 1997.
7. Grænn lífseðill, spjald með hollráðum um heilsu og æfingaáætlun, gefinn út á vegum Græna lífseðilsins, vor 1997. 
8. Syndum rétt, bæklingur um rétt sundlag, gefinn út á vegum Græna lífesðilsins, vor 1997.
9. Póstkort Græna lífseðilsins, með skilaboðum um ánægju og hollustu hreyfingar, haust 1997.
10. Nónhressing á leikskóla, fyrir starfsfólk leikskóla, desember 1997.
11. Heilsubók barnsins, fyrir starfsfólk leikskóla, september 1998.

Senda grein