Andlegar afleiðingar slysa

17.3.2004

Nú á tímum er meira horft á heildarmyndina og betur hlúð að öðrum þáttum eins og andlegri líðan þeirra sem á einhvern hátt tengjast slysinu.

Í nýlegri breskri rannsókn kom fram að það eru sérstaklega þrjár tegundir slysa sem eru líklegar til að hafa í för með sér alvarlegar andlegar afleiðingar. Þessi slys eru: brunaslys, umferðarslys og slys þar sem herst hefur að hálsi barnsins eða það hefur grafist undir einhverju.

Börn lenda alltof oft í slysum, minniháttar sem alvarlegum. Viðbrögð barnanna eru að sjálfsögðu einstaklingsbundin en oftast nær sýna þau engin viðbrögð við slysinu. Margskonar einkenni um andlega vanlíðan geta þó komið fram, þó ekki séu neinir líkamlegir áverkar sjáanlegir. Foreldrar og aðrir, t.d. amma og afi, dagmæður, leikskólakennarar og grunnskólakennarar, þurfa að vera vakandi fyrir þessum einkennum og bregðast skjótt við þeim.

Þær tilfinningar sem kunna að koma fram hjá barninu eru eðlileg viðbrögð við slysinu en þær geta valdið ótta hjá barninu og foreldrunum ef þau þekkja ekki þessi viðbrögð.

Helstu viðbrögð yngri barna

• Barnið er í uppnámi og grætur mikið.

• Barnið fær martraðir og sefur illa.

• Barnið sýnir skapsveiflur og getur verið pirrað.

• Barnið verður hrætt um framtíð sína.

• Barnið finnur fyrir hræðslutilfinningu.

• Barnið þarfnast meiri hlýju og snertingar en áður.

• Barnið á erfitt með einbeitingu og heimalærdóm.

• Barnið sýnir hegðun sem er barnaleg miðað við aldur þess.

• Barninu verður auðveldlega bilt við og hrætt t.d. við hávaða.

Hvað er hægt að gera?

• Margir telja að börn gleymi fljótt óþægilegum atburðum og það sé betra að minna þau ekki á þá. Minni barna er samt sem áður jafn gott og fullorðinna en þau eiga erfiðara með að tjá sig á skýran hátt. Með því að tala um og útskýra fyrir barninu afleiðingar slyssins er hægt að láta því líða betur yfir því sem gerðist. Það getur líka komið í veg fyrir að það kenni sjálfu sér um slysið.

• Mikilvægt er að leyfa barninu að tala um hvað gerðist. Hlustið vel á áhyggjur barnsins og svarið þeim spurningum sem brenna á því.

• Ung börn sýna oft tilfinningar sínar í gegnum leik, sem getur orðið árásargjarn og ofsafenginn. Þetta er leið barnsins til að takast á við það sem gerðist og sætta sig við það. Með því að teikna myndir af slysinu eða því sem gerðist á sjúkrahúsinu getur barnið unnið sig í gegnum þjáningar sínar.

• Þegar barn hefur lent í óþægilegu slysi, t.d. á hjólinu sínu eða sem farþegi í bíl, getur það orðið hrætt við að fara aftur á hjólið eða í bílinn.  Venjulega er það gagnlegt að hvetja barnið varlega til að gera allt sem það gerði áður, eins fljótt og mögulegt er.  Aftur á móti gerir það lítið gagn að draga barnið öskrandi og sparkandi með sér inn í bílinn.

• Upplýsið alla sem sinna barninu á einhvern hátt, s.s. dagmæður, leikskólakennara, grunnskólakennara, ömmu og afa, um hvað gerðist svo þeir skilji hvers vegna barnið hagar sér öðruvísi en það er vant.

Helstu viðbrögð eldri barna og unglinga

• Barnið finnur fyrir kvíða.

• Barnið finnur fyrir hræðslutilfinningu.

• Barnið er gleymið.

• Barnið finnur fyrir mikilli reiði.

• Barnið á erfitt með að einbeita sér.

• Barnið er með sektarkennd.

• Barnið sýnir skapsveiflur.

Hvað er hægt að gera?

• Frestið öllum stærri ákvörðunum.  Látið barnið ekki þurfa að ákveða neitt sem er stór ákvörðun fyrir það, t.d. að fara skólaferðalag í nokkra daga.  Sumum finnst nauðsynlegt að gera miklar breytingar á lífi sínu til að gleyma því sem gerst hefur.  Til lengri tíma litið er það ekki rétt.

• Gerið eitthvað sem barninu þykir skemmtilegt.  Tilbreyting getur hjálpað barninu að ræða líðan sína.  Mikilvægt er að barnið sé innan um fólk sem það treystir og líður vel með.  Ekki hafa áhyggjur af því þó að barnið vilji ekki gera eitthvað sem minnir það á slysið, það verður auðveldara þegar lengra líður frá.

• Segið barninu að slysið hafi ekki verið því að kenna.  Ef barnið var að gera eitthvað sem það mátti ekki þegar slysið varð, segið því að þið séuð ekki reið heldur fegin því að ekki fór verr.  Ræðið saman og finnið saman leiðir til að koma í veg fyrir að svona endurtaki sig.

• Reynið að fá barnið til að tala um slysið og líðan sína við einhvern sem það treystir.  Ekki hafa áhyggjur af því þó barnið vilji ekki tala við hvern sem er og hvenær sem er.  Það geta líka komið tímar sem barnið vill fá að vera í friði.  Verið tilbúin að hlusta á barnið þegar það er tilbúið til að tala.

• Barnið skammast sín kannski fyrir að langa að gráta.  Það er mikilvægt að barnið geti grátið hjá einhverjum sem það treystir.

• Það er eðlilegt að finna fyrir reiði eftir slys, jafnvel meiri reiði en venjulega.  Hjálpið barninu við að skapa jákvæðar aðstæður sem tryggja því öryggi og vellíðan og minnka þar með reiðina.

• Upplýsið alla sem sinna barninu á einhvern hátt, s.s. grunnskólakennara, íþróttakennara, ömmu og afa, um hvað gerðist svo þeir skilji hvers vegna barnið hagar sér öðruvísi en það er vant.

Ásamt ofantöldum einkennum getur barnið einnig kvartað um líkamleg einkenni eins og höfuðverk, ógleði, mikla eða enga matarlyst, þreytu og almenna vanlíðan.

Barnið getur jafnvel upplifað slysið aftur og aftur.  Það getur "séð" atburðinn gerast og "heyrt" hljóðin sem heyrðust þegar slysið átti sér stað.  Þetta getur valdið ótta hjá barninu og foreldrum þess.  Þessi viðbrögð eru eðlileg og vel þekkt hjá einstaklingum sem lent hafa í slysi eða áfalli.

Þessi breytta hegðun og óþægilegu tilfinningar koma iðulega fram strax eða fljótlega eftir slysið eða áfallið, en sum börn bregðast seinna við.

Áhrif á aðra fjölskyldumeðlimi

Aðrir fjölskyldumeðlimir geta líka verið í uppnámi.  Það er alveg eðlilegt og engin ástæða til að skammast sín fyrir það.  Ef önnur börn eru á heimilinu þurfa þau líka að fá tækifæri til að tala um atburðinn og tilfinningar sínar.  Þau geta haldið að þau beri ábyrgð á því sem gerðist eða á að hafa ekki getað komið í veg fyrir það.  Stundum bregðast þau við með því að ofvernda systkini sitt.  Þau geta einnig verið hrædd um að það sama hendi þau.

Foreldrar mjög ungra barna finna oft fyrir sektarkennd vegna þess að þau gátu ekki fyrirbyggt slysið.  Flestir foreldrar hafa áhyggjur af áverkum barnsins og viðbrögðum þess við slysinu.  Þetta eru mjög eðlilegar tilfinningar og oft hjálpar það að tala við skyldmenni, góðan vin eða einhvern annan sem er tilbúinn að hlusta.

Þegar barnið er alvarlega slasað

Það er eðlilegt að barn finni fyrir kvíða og hræðslu þegar það hefur meitt sig og sérstaklega ef það þarf að fara á sjúkrahús og fá lyf eða fara í skurðaðgerð vegna áverkans.  Miklu skiptir að læknir, hjúkrunarfræðingur, röntgentæknir eða annar starfmaður sjúkrahússins útskýri fyrir því nákvæmlega, á máli sem það skilur, hvað á að fara að gera.  Góðar útskýringar geta minnkað kvíða barnsins.  Ef barn hefur misst meðvitund eða man ekki eftir því sem gerðist, getur það verið að velta því mikið fyrir sér hvað það var sem gerðist.  Talið við þau og útskýrið atburðinn fyrir þeim og hlustið á áhyggjur þeirra.

Þörf á utankomandi hjálp

Þegar barn hefur lent í alvarlegu slysi eða ef einhver hefur látið lífið, geta viðbrögð eins og martraðir, þörf fyrir snertingu og pirringur varað svo mánuðum skipti.  Barnið vill jafnvel ekki fara í skólann.  Ef þessi einkenni lagast ekki eða versna er rétt að leita aðstoðar hjá fagaðilum eins og t.d. heilbrigðisstarfsfólki, sálfræðingum og prestum.

Við viljum benda þér á að á heimasíðu Rauða kross Íslands má finna góðar og almennar upplýsingar um sálræna skyndihjálp. Kynntu þér þær með því að smella á merkið.

Þakkir til Gyðu Haraldsdóttur, sálfræðings á Miðstöð heilsuverndar barna, fyrir yfirlestur og ráðgjöf.

Senda grein