Óþekkt eða ADHD
AMO greinist oftast á forskólaaldri. Talið er að um 2-5% barna hafi sjúkdóminn, en hann er þrisvar til fjórum sinnum algengari hjá drengjum en stúlkum. Hjá um 30% barnanna halda einkenni áfram fram á fullorðinsár í því mæli að það valdi verulegum truflunum á venjulegu lífi.
Hegðun barna er eina greiningartækið, sem hægt er að nota. Helstu einkennin eru ofvirkni, hvatvísi og athyglisbrestur, en mismunandi hjá ólíkum einstaklingum hvaða einkenni er mest áberandi. Mikilvægt er að upplýsinga um hegðun barnsins sé aflað með skoðun á atferli þess, en líka upplýsingum frá fóstrum/kennurum og foreldrum, með tilvísan til sérstakra greiningarskilmerkja. Reinkennin verða að vera tili staðar í þeim mæli að þau hafi veruleg áhrif á líf barnsins. Lögð er áhersla á að greiningin sé gerð af vönum sálfræðingum og barnageðlæknum eða barnalæknum með viðeigandi undirsérgrein og hér á landi heyrir reyndar til algerra undantekninga að aðrir greini að meðhöndli börn með AMO.
Algengast er að meðhöndla börn með AMO með lyfjameðferð annars vegar og atferlismeðferð hins vegar. Algengast er að nota lyfið metýlfenídat, en Ritalín var til skamms tíma algengasta form þess. Lyfið slær oft með mjög afgerandi hætti á einkennin, án þess að valda verulegum aukaverkunum. Skiljanlegar eru áhyggjur foreldra vegna notkunar þessa lyfs, þar sem það virkar á miðtaugakerfi, auk þess sem þekkt er að fíklar misnota lyfið. Þar ber að hafa í huga að þá er lyfið notað í miklu hærri skömmtum og að fíklar sprauta því gjarnan í æð til þess að fá örvandi áhrif. AMO sjúkdómurinn sem slíkur veldur aukinni áhættu á fíkn síðar meir á ævinni. Hins vegar hafa rannsóknir bent til þess að börn, sem hafa verið meðhöndluð á þennan hátt við ofvirknisjúkdómi hafa síður lent í erfiðleikum en þau ofvirku börn, sem ekki fengu þá meðhöndlun.
Á síðustu árum hafa komið til sögunnar forðatöflur með sama virka efninu, en algengustu tegundir þess eru Concerta og Ritalín Uno. Börn þurfa einungis að taka þessi lyf einu sinni á dag, sem er til bóta fyrir börn í skóla. Þá eiga fíklar erfiðara með að misnota þessi lyf en Ritalín. Þetta, ásamt ráðleggingum um nokkuð hærri dagskammta við AMO, leiddi til þess að talsverð aukning varð á notkun lyfsins árið 2003, en nú hefur komist jafnvægi á notkunina og einstaklingum sem notuðu lyfið fjölgaði ekki milli áranna 2004 og 2005.
Áfram þarf að fylgjast vel með rannsóknum á virkni ofangreindra lyfja og tilkynningum um hugsanlegar aukaverkani. Það gildir um þessi lyf eins og önnur, að aldrei á að nota þau nema að vönduð greining sé fyrir hendi og upplýsingar liggi fyrir um æskilegasta skammt lyfsins og aukaverkanir. Mikilvægt er að upplýsa foreldrana og börnin sjálf, eftir því sem þau hafa þroska til, um allt sem varðar meðferðina.
Matthías Halldórsson, aðstoðarlandlæknir