Geðheilsan þín skiptir máli - geðheilsa ungs fólks
Fólk á öllum aldri, úr hvaða fjölskyldu sem er, getur þurft að glíma við vanda sem tengist geðheilsu, óháð menntun, kynþætti, kynhneigð, starfi, fjárhag eða trúarbrögðum.
Þessi vandi er raunverulegur og getur verið ógnvekjandi fyrir þann sem við hann glímir. Hann hefur áhrif á hugsanir fólks, líkama, tilfinningar og hegðun. Eins og segir í upphafi þá nær vandinn til fólks á öllum aldri og eitt af hverjum fimm ungmennum glímir við röskun á geðheilsu. Því miður fær unga fólkið oft ekki þá hjálp sem það þarf. En hér er farið yfir nokkur atriði um geðheilsu sem gott er fyrir unga fólkið að vita.
Hvað er geðheilsa?
Geðheilsa okkar endurspeglast í því hvernig við metum okkur sjálf, hvaða viðhorf við höfum til lífsins og hvernig samskipti við eigum við fólk í kringum okkur. Hvernig við bregðumst við álagi segir líka til um hvernig okkur líður, sem og hvernig tengsl okkar eru við annað fólk og ákvarðanir sem við tökum. Dæmi um góða geðheilsu er að vera sáttur við sjálfan sig og umhverfi sitt, finna fyrir jafnvægi, öryggi, ánægju í lífi og starfi og hafa getu til að aðlagast breytilegum aðstæðum. Það skiptir alla jafn miklu máli að búa við góða geðheilsu eins og að búa við góða líkamlega heilsu og að vita að hún þróast með aldrinum.
Unglingar takast á við margt skemmtilegt og lenda í ævintýrum en þeir takast líka á við alls konar áhyggjur og vanda, svo sem að falla inn í hópinn, vera vinsæl/-l, ganga vel í skólanum, semja við vini og fjölskylduna, komast yfir sambandsslit og taka mikilvægar ákvarðanir um lífið. Flesta þessa þætti er ekki hægt að forðast og það er eðlilegt að hafa af þeim áhyggjur.
Hvað truflar geðheilsu?
Orsakir geðröskunar hjá ungu fólki má ýmist rekja til líffræðilegra þátta eða umhverfisins eða samblands af hvoru tveggja. Hafi ungt fólk misst náinn aðstandanda, verið beitt andlegu og líkamlegu ofbeldi, t.d. einelti eða búið við vanrækslu, eru meiri líkur á geðheilsuvanda en hjá jafnöldrum þeirra. Sífelld höfnunartilfinning, t.d vegna fjárhagsstöðu fjölskyldunnar, félagslegrar einangrunar, kynþáttar, kynhneigðar eða trúar, getur einnig aukið hættu á geðheilsuvanda.
Erum ekki misheppnuð eða veikgeðja
Geðröskun þýðir ekki að við séum misheppnuð eða veikgeðja. Raskist geðheilsan af einhverjum ástæðum getur það valdið því að við verðum viðkvæm fyrir eðlilegu áreiti, pirruð og líður illa. Það getur síðan leitt til samskiptavanda við þá sem við umgöngumst. Hegðun okkar og framkoma getur einnig orðið til þess að annað fólk skilur okkur ekki. Geðræn vandamál geta verið alvarleg og leitt til erfiðleika við skólagöngu, haft í för með sér vinamissi eða fjölskylduvanda.
Leita sér hjálpar
Í stað þess að leita að sökudólgi er mikilvægast að takast á við vandann og fá hjálp sem allra fyrst. Að bregðast við geðheilsuvandamálum er jafn mikilvægt og að leita sér aðstoðar ef við fótbrotnum eða fáum slæma flensu. Mikilvægt er að leita til einhvers sem maður getur talað við og treyst. Það getur t.d. verið foreldri, ættingi, vinur, nágranni, kennari, námsráðgjafi, skólahjúkrunarfræðingur, þjálfari, starfsfólk félagsmiðstöðva, skólaliði, prestur eða heimilislæknir. Einnig er hægt að leita til fagfólks sem hefur sérþjálfun í að meta geðheilbrigði.
Hjálparsíminn 1717 er alltaf opinn
Vinur í vanda
Hvað á að gera ef vinur virðist eiga við geðheilsuvanda að stríða?
Mikilvægt er að vera tilbúin/-n að hlusta og vera opin/-n fyrir tilfinningum annarrar manneskju. Vinurinn þarf ekki ásakanir eða skammir, hann eða hún þarfnast vináttu og umhyggju. En ungt fólk á ekki að reyna að fást við vandamál sem þetta á eigin spýtur heldur leita til einhvers fullorðins sem það treystir og fá það sér til liðsinnis.
Nýtt fræðsluefni um geðheilsu ungs fólks
Mörg mismunandi einkenni geta bent til að um geðheilsuvanda sé að ræða og hægt er að fræðast meira með því að lesa nýtt fræðsluefni Barna- og unglingageðdeildar Landspítala, í samvinnu við Lýðheilsustöð, annars vegar fyrir ungt fólk, Geðheilsan þín skiptir máli!, og hins vegar Geðheilsa barnsins þíns, sem bæði er hægt að skoða og panta af vefsíðu Lýðheilsustöðvar.
Guðrún Guðmundsdóttir, sviðsstjóri fagsviðs og verkefnastjóri geðræktar hjá Lýðheilsustöð