Forðumst sólbruna og ljósabekki
Tíðni húðkrabbameina hefur aukist mikið undanfarna áratugi og þá sérstaklega hjá fólki með ljósan hörundslit. Við Íslendingar erum þar því miður framarlega í flokki og íslenskar konur eru t.d. líklegastar á Norðurlöndunum að fá sortuæxli (malignant melanoma), sem er hættulegasta tegund húðkrabbameina. Á Íslandi greinast að meðaltali um 300 manns á ári með húðkrabbamein, þar af um 50 manns með sortuæxli í húð. Ár hvert deyja að meðaltali átta Íslendingar úr sortuæxlum í húð.
Í nýlegri rannsókn (2007) á vegum Lýðheilsustöðvar kemur fram að um það bil helmingur landsmanna á aldrinum 18 til 40 ára, og aðeins fleiri konur en karlar, hafa sólbrunnið í sólinni eða í ljósabekkjum einu sinni eða oftar á síðastliðnum 12 mánuðum. Þar kemur einnig fram að um það bil fimmtungur karla og kvenna í aldurshópnum 18 til 30 ára hefur brunnið einu sinni eða oftar í ljósabekk. Ný áströlsk rannsókn sem sagt var frá í Morgunblaðinu (6. mars 2008) bendir til að fólk undir 35 ára aldri eykur líkurnar á húðkrabbameini um 98% ef það notar ljósabekki. Það er því greinileg mikilvægt að auka meðvitund landsmanna um skaðsemi sólarinnar og ljósabekkja.
Geislavarnir ríkisins, Krabbameinsfélagið, Landlæknisembættið og Lýðheilsustöð standa fyrir forvarnarátaki gegn húðkrabbameini sem kallast „Hættan er ljós“ sem beint er að fermingabörnum og foreldrum þeirra. Aðaláherslan er að hvetja ungmenni og foreldra/forráðamen þeirra að fara eftir tilmælum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni sem hefur ráðlagt þeim sem eru yngri en 18 ára að nota ekki ljósabekki.
Margir fara til sólarlanda um páskana og því er mikilvægt að rifja upp þær aðgerðir sem virka best til að koma í veg fyrir húðskaða vegna útfjólublárrar geislunar frá sólinni.
- Ung börn ættu aldrei að vera í sól óvarin. Sérstaklega ekki fyrsta aldursárið, þegar húðin er viðkvæmust. Mikilvægt er að verja hvítvoðunga vandlega, sólhattur og þunn sumarföt henta þeim vel. Staðsetjið barnavagninn í skugganum eða notið sólhlíf.
- Forðist sólina um miðjan daginn. Frá klukkan 11 til 15 eru geislar sólarinnar sterkastir og um 60% af heildargeislun dagsins á sér stað á þessu tímabili. Takið fjölskyldur sem búa á suðrænum slóðum til fyrirmyndar og forðist hádegissólina, t.d. með því að borða inni, fá ykkur smá lúr eða leyfa börnunum að leika sér innandyra eða í skugganum. Þegar það er mögulegt er það að forðast sólina yfir miðjan daginn klárlega besta og einfaldasta sólarvörnin. Meiri geislun nær til jarðar um hádegi á skýjuðum degi en á heiðskírum degi fjórum tímum síðar. Enginn, og þá sérstaklega ekki börn, ætti að liggja í sólbaði þegar sólin er hátt á lofti.
- Föt er besta sólarvörnin. Ef farið er út í sólina er besta vörnin föt og hattur, en sólaráburð getur maður borið á þau svæði sem eru óvarin. Berið þá á nægilegt magn af áburði sem verndar gegn bæði A- og B-geislum með sólarvarnarstuðulinn 15 eða hærri. Berið á hálftíma áður en farið er í sólina og endurtakið á tveggja klukkutíma fresti. Munið að jafnvel sólaráburður sem er vatnsþolinn máist af þegar maður þurrkar sér með handklæði og þegar maður svitnar eða er lengi í vatni.
- Endurkast. Geislun sólarinnar endurkastast af hvítum sandi og vatni sem veldur því að hún verður sterkari og hættan á að sólbrenna eykst. Það er því mikilvægt að vernda börnin þegar þau eru að leika sér á ströndinni eða í sundi. Stuttermabolur er góð sólarvörn og til eru sérstök föt sem eru hönnuð til að veita vörn gegn geislun.
- Sólgleraugu. Jafnvel ódýr sólgleraugu bjóða upp á vörn gegn bæði A- og B-geislum. Veljið gjarnan sólgleraugu með hliðarhlífum.
Sveinbjörn Kristjánsson,
verkefnisstjóri fræðslumála,
Lýðheilsustöð